ثنويه يا دوگانه‌پرستان، فرقه‌اى اختراعى بود كه در دوران آن حضرت به وجود آمد و معتقد بودند هر آفريده‌اى براى خلقت نخست، آفريده شده است و همراه با قديم، قديم ديگرى را اثبات مى‌كنند. در مقابل، سخنان امام در وصف خداوند متعال، گواه بر بطلان سخن آنهاست كه فرمود: « [خداوند] نه از چيزى به وجود آمده و نه از چيزى آفريده شده است و با اين سخن، تمام دلايل و شبهات آنها را رد كرد.»[١]

٤. موضع‌گيرى در برابر مفوّضه‌

مفوّضه گروهى هستند كه مى‌گويند: خداوند حضرت محمّد (ص) را آفريده و آفرينش دنيا را به آن حضرت سپرد و هرچه در دنياست، او آفريده است. در رواياتى حضرت عليه آنان احتجاج كرده است.[٢]

افزون بر اين موضع‌گيرى‌ها، حضرت در مواقع لزوم در برابر شبهه‌افكنان و تفرقه‌جويان، پاسخ‌هاى مستدل و روشن ارائه مى‌كرد و مردم را از گمراهى نجات مى‌داد.[٣] و[٤]

تلاش‌هاى علمى امام حسن عسكرى (ع)

امام عسكرى (ع) به حكم شرايط نامساعد و محدوديت بسيار شديدى كه حكومت عبّاسى برقرار كرده بود، موفّق به گسترش دانش دامنه‌دار خود در سطح كلّ جامعه نشد، ولى در عين حال با همان فشار و خفقان، شاگردانى تربيت كرد كه هر كدام به سهم خود در نشر و گسترش معارف اسلام و رفع شبهات دشمنان، نقش مؤثّر داشتند.

شيخ طوسى شمار شاگردان حضرت را بيش از يكصد نفر ثبت كرده است‌[٥] كه در ميان آنان چهره‌هاى روشن، شخصيّت‌هاى برجسته و مردان وارسته‌اى مانند: احمد بن اسحاق اشعرى قمى، ابوهاشم داود بن قاسم جعفرى، ابوعمرو عثمان بن سعيد عمرى، على بن جعفر و محمّد بن حسن صفّار به چشم مى‌آيد كه شرح خدمات و كوشش‌هاى آن در منابع مرتبط موجود است. افزون بر تربيت اين شاگردان، گاهى چنان مشكلات و تنگناها براى مسلمانان پيش مى‌آمد كه جز حضرت عسكرى (ع) كسى از عهده حلّ آنها برنمى‌آمد. امام در اين‌گونه مواقع، در پرتو علم امامت، با تدبير فوق‌العاده‌اى، بن‌بست را مى‌شكست و مشكل را حل مى‌كرد. براى اين مطلب نمونه‌اى ذكر مى‌شود:

ابويوسف يعقوب بن اسحاق كِندى كه از فلاسفه اسلام و عرب به شمار مى‌رفت، كتابى به نام «تناقض القرآن» تأليف و براى تدوين آن، خانه‌نشين شد. روزى يكى از شاگردان او به محضر امام عسكرى (ع) رسيد. حضرت به او فرمود: «آيا در ميان شما مردى رشيد و دانا نيست كه استادتان كندى را پاسخ گويد و