ارشاد در معرفت و وعظ و اخلاق - قلانسى نسفى، عبد الله بن محمد - الصفحة ٦٥
كرده است، (مثلا:a ١٣٣/T ،b ١٣٥،a ١٤٦) كه يادآور كلمات خواجه عبد اللّه انصارى است. كلمات قصار خواجه حكيم سمرقندى در روزگارش در ميان واعظان و صوفيان رايج بوده و در متونى كه به همّت واعظان و صوفيان اين دوره نوشته شده، مكرّر نقل مىشده است. ابو اللّيث فقيه سمرقندى (م: ٣٧٣ ه) در تنبيه الغافلين كه به عربى تأليف شده، تنها موردى كه گفتار فارسى را نقل كرده، گفتار خواجه حكيم سمرقندى است: «قال الحكيم بالفارسيه: به كودكى بازى، به جوانى مستى، به پيرى سستى، خدا را كى پرستى؟»[١] در گزيده سرخسى و مرتع الصالحين و زاد السالكين اوزجندى نيز مكرّر اقوال او نقل شده است.[٢] چون آهنگ كلمات ابو القاسم حكيم سمرقندى در همه متون يكدست است، نمىتوان گمان برد كه اصل كلمات به عربى بوده و مؤلفان بعدى به فارسى برگرداندهاند.[٣] مثالى كه از تنبيه الغافلين آورديم، مؤيّد اين موضوع است. چند مثال از گزيده سرخسى مىآوريم كه بتوان با كلمات خواجه حكيم سمرقندى در ارشاد سنجيد.
______________________________
(١).
تنبيه الغافلين، باب «هول الموت و شدته»، ص ١٦، در چاپ مورد نظر مصحّح عرب
نتوانسته كلمات فارسى را درست بخواند. ضبط او بدينگونه است: يجوانى مسنى، بيبرى
ستى ...؛ يكى از ديگر منابع عربى ماوراء النّهر كتاب مطلع النجوم و مجمع العلوم
تأليف ابو حفص نجم الدين نسفى (م ٥٣٧ ه) صاحب القند است كه در آن استشهاد به اشعار
فارسى شده است. از جمله اشعار دقيقى، عماره، عنصرى، قمرى، آغچى، شطرنجى، مسعود
لاهورى، اخترى، برهانى، عبد الواسع جبلى، عبد الصمد، نظرى. نسخه خطى مطلع النجوم
در كتابخانه رضا، رامپور [شماره ياد نشده] موجود است ر ك: مقالات عرشى، ص ٢٨١-
٣٠٣.
(٢). گزيده، ص ٢٨٥ به كمك فهرست اعلام؛ مرتع الصالحين و زاد السالكين، ص ٦٧٩- ٦٨٠ به كمك فهرست اعلام.
(٣). اوزجندى در مرتع الصالحين و زاد السالكين، ص ٢١٦، ٢٥٧ از دو كتاب حكيم سمرقندى منقولاتى دارد، يكى مناجات نام دارد كه شايد فارسى بوده و ديگرى مستخلص كه شايد عربى بوده است. آقاى نجيب مايل هروى عقيده دارد، كه آثار ابو القاسم حكيم سمرقندى كه بعضى از آنها عربى بوده است و بعضى پارسى يا پارسى شده، به نزد محققان معاصر ما شناخته نبوده است. ايشان مخصوصا به مقاله «ابو القاسم حكيم سمرقندى» در دائرة المعارف بزرگ اسلامى، ج ٦، ص ١٥٨- ١٦٢ اشاره دارند كه مقالهنويس به آثار فارسى حكيم توجه نداده است. و دارا شكوه در سكينة الاولياء (ص ٧٩) تفسير سمرقندى را به خطا به جاى ابو اللّيث سمرقندى به حكيم سمرقندى نسبت داده است. ر. ك: اين برگهاى پير، صفحه يازده، ٥٩٧- ٥٩٨.
[١]. تنبيه الغافلين، باب« هول الموت و شدته»، ص ١٦، در چاپ مورد نظر مصحّح عرب نتوانسته كلمات فارسى را درست بخواند. ضبط او بدينگونه است: يجوانى مسنى، بيبرى ستى ...؛ يكى از ديگر منابع عربى ماوراء النّهر كتاب مطلع النجوم و مجمع العلوم تأليف ابو حفص نجم الدين نسفى( م ٥٣٧ ه) صاحب القند است كه در آن استشهاد به اشعار فارسى شده است. از جمله اشعار دقيقى، عماره، عنصرى، قمرى، آغچى، شطرنجى، مسعود لاهورى، اخترى، برهانى، عبد الواسع جبلى، عبد الصمد، نظرى. نسخه خطى مطلع النجوم در كتابخانه رضا، رامپور[ شماره ياد نشده] موجود است ر ك: مقالات عرشى، ص ٢٨١- ٣٠٣.
[٢]. گزيده، ص ٢٨٥ به كمك فهرست اعلام؛ مرتع الصالحين و زاد السالكين، ص ٦٧٩- ٦٨٠ به كمك فهرست اعلام.
[٣]. اوزجندى در مرتع الصالحين و زاد السالكين، ص ٢١٦، ٢٥٧ از دو كتاب حكيم سمرقندى منقولاتى دارد، يكى مناجات نام دارد كه شايد فارسى بوده و ديگرى مستخلص كه شايد عربى بوده است. آقاى نجيب مايل هروى عقيده دارد، كه آثار ابو القاسم حكيم سمرقندى كه بعضى از آنها عربى بوده است و بعضى پارسى يا پارسى شده، به نزد محققان معاصر ما شناخته نبوده است. ايشان مخصوصا به مقاله« ابو القاسم حكيم سمرقندى» در دائرة المعارف بزرگ اسلامى، ج ٦، ص ١٥٨- ١٦٢ اشاره دارند كه مقالهنويس به آثار فارسى حكيم توجه نداده است. و دارا شكوه در سكينة الاولياء( ص ٧٩) تفسير سمرقندى را به خطا به جاى ابو اللّيث سمرقندى به حكيم سمرقندى نسبت داده است. ر. ك: اين برگهاى پير، صفحه يازده، ٥٩٧- ٥٩٨.