ارشاد در معرفت و وعظ و اخلاق - قلانسى نسفى، عبد الله بن محمد - الصفحة ٣٨
عدم مطابقت ترتيب فصول و كم و بيشىّ فصول كه در دو نسخهT وP ديده مىشود، شايد خود دليلى است كه اين دو تحرير جداگانه است. بارى اگر نسخههاى چين در دسترس من بود يا معرّفىكنندگان نسخههاى چين سرفصلهاى ارشاد را آورده بودند، مىتوانست به نتيجهاى رسيد كه كدام يكى از اين ترتيبهاى فصول اصالت دارد. با آوردن سرفصلهايى در سطور پيشين، نكتههايى قابل طرح در اينجا اين است:
- در متون كهن اخلاقى مباحث «عقل» و «علم» بهطور سنّتى در دو فصل آغازين قرار مىگرفت.[١] ولى فصلهاى آغازين اين كتاب به جاى «عقل»، «معرفت اللّه تعالى» و «آلت معرفت» او است و بعد از آن فصل «علم» قرار گرفته است.
- اكثر كتب اخلاقى كه قبل از ارشاد (مانند تنبيه الغافلين تأليف ابو اللّيث سمرقندى)، يا كتابهايى كه در دورههاى بعد تأليف شده است (مانند اخلاق محتشمى طوسى؛ جوامع الحكايات عوفى)، نويسندگان را به برپا داشتن جدولهايى از معايب و محاسن اخلاقيات واداشته است[٢] يعنى مؤلفان دو ضد را در يك فصل جمع مىكردند و بدين روش براى آنان آسان بود كه محاسن يكى را و معايب ديگرى را برشمارند و ذهن خواننده را براى قبول يكى و ردّ ديگرى آماده كنند. قلانسى نيز تا حدودى در برخى سرفصلهاى كتاب از اين روش استفاده كرده است، همچون: فصل فى معرفة الشّك و اليّقين، فصل فى الخوف و الرّجاء، فصل فى التّدبير و البخل، فصل فى السّخاوة و الاسراف، فصل فى الغفلة و الانتباه و ...
- با توجه به سرفصلها، شكّى نيست كه موضوع كتاب «اخلاق دينى و عرفانى» است.
ولى كلمه «اخلاق» و «عرفان» در عصر مؤلف مرسوم نبوده و آن را به كار نبرده است. به جاى آن از دو كلمه «علم معرفت» و «وعظ» استفاده شده است.[٣]
شيوه مؤلف
مؤلف در آغاز هر فصل به «اوّل» كتاب ارجاع مىدهد كه منظور همان مباحث كلّى
______________________________
(١).
اخلاقيات، ٢٠٩.
(٢). همانجا، ٢٠٩.
(٣). ارشاد،b ١/T .
[١]. اخلاقيات، ٢٠٩.
[٢]. همانجا، ٢٠٩.
[٣]. ارشاد،b ١/T .