پرتو ولايت - معرفت، محمد هادى - الصفحة ١٢٦ - ساختار قرآن
سوى او بازگشت مىكنيد».
يكى از مباحث مهم در فصاحت و بلاغت قرآن، ادب قرآن است؛ به اين معنا كه قرآن مؤدبانه سخن مىگويد و لفظ ركيك، خطاب مستهجن يا خطاب تندى در قرآن يافت نمىشود.
در سوره حمد، بنده كه ابتدا در حضور خدا مىايستد، خود را كوچكتر از آن مىداند كه در محضر پرعظمت پروردگار حضور يابد و با او سخن بگويد؛ ازاينرو، به سبب ادب بندگى، اسم پروردگار را مىبرد و او را به صورت غيابى ستايش مىكند.
اما پس ازآنكه خدا را ستايش كرد، عظمت خدا در نظرش تجلى پيدا مىكند و پروردگار را آنقدر بزرگوار مىبيند كه بنده كوچكى چون او را مىپذيرد؛ ازاينرو جرأت مىكند كه پروردگار را مخاطب قرار دهد و مستقيم با او سخن بگويد: إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ.
بنابراين ساختار قرآن، گفتارى است و تغيير لحن در قرآن، امرى غير متعارف نيست؛ چرا كه تغيير خطاب و تغيير لحن از ويژگىهاى ساختار گفتارى است.
در محل بحث (آيه تطهير) لحن كلام در آيههاى پيشين[١]، خشك و قاطع است؛ اما هنگامى كه به آيه تطهير مىرسد، لحن خشك به لحن نرم تبديل مىشود و با مهربانى و عطوفت ويژهاى سخن مىگويد.
علاوه بر تغيير لحن، خطاب تغيير مىكند[٢] و از آنجا كه ضميرهاى آيه تطهير، جمع مذكر است، مشخص مىشود كه بيشتر مخاطبان اين آيه مرد هستند.
بنابراين آيه تطهير نمىتواند بهطور دقيق در رديف و سياق آيههاى مجاورش قرار بگيرد. درباره سبب قرار گرفتن آيه تطهير در ميان اين آيهها، نظريههاى مختلفى
[١] . منظور آيههاى ٢٧ تا ٣٢ و نصف آيه ٣٣ است كه مخاطب در اين آيهها، همسران پيامبر هستند.
[٢] . از جمع مؤنث به جمع مذكر تغيير مىكند.