نظريه شناخت - اراکی، محسن - الصفحة ٨٤ - بخش دوم منابع نخستين تفكر

علم تنها مادّه را مى‌بيند، و تنها در محدوده مادّه مى‌تواند به نفى و اثبات بپردازد؛ بنابراين وجود عنصرى را غير مادّى كه «صور نوعيه» اشياء را تشكيل دهد، و عنصر به‌وجود آورنده نوع و حقيقت خاصّه اشياء باشد نمى‌تواند نفى كند.

و اما در رابطه با بخش دوم:

الف) انديشه و تفكّر محكوم قوانين حاكم بر مادّه نيست و از اين‌جهت قانون عمومى حركت شامل آن نمى‌شود.

ب) تغيير و حركت اشياء مانع تحديد و تعريف آنها نيست، بلكه در هر لحظه و در هر مرحله از مراحل حركت مى‌توان آنها را شناخته و بر طبق همان مرحله تحديد و تعريف نمود.

ج) تغيير و حركت خارجى اشياء هميشه به‌معناى تغيير در نوع و حقيقت نيست، بنابراين تعريف و تحديد نوع و حقيقت اشياء على رغم حركت و تغيير مستمر آنها ميسور و ممكن است.

مطلب دوّم: در شناخت اشياء آنچه سودمند و مفيد است آثار عملى و خواص تجربى آنهاست كه موقوف بر شناخت ماهيت و تحديد و تعريف آنها نيست؛ بنابراين شناخت ماهيت و تعريف مفاهيم تلاشى لغو و بى‌ثمر است.

اين استدلال نيز نادرست است زيرا: