نظريه شناخت - اراکی، محسن - الصفحة ١٩٧
چهارم ادراك، مرتبه تعقل است. در اين مرتبه ذهن صورت ادراكى را از همه خصوصياتش و نيز از حالت جزئى و شخصى بودنش مجرد مىكند. در اين مرتبه، صورت ادراكى نه تنها بر مُدرَك محسوس قابل انطباق است؛ بلكه بر اشياء ديگرى نيز كه با آن مُدرَك محسوس در اين صورت كلّى مشتركند قابل انطباق است. اين مرتبه، مرتبه تجرد كامل صورت ادراكى است.
٢. تفاوت بين مراتب ادراك حسى و خيالى و عقلى تفاوت بالذات است. بدين معنى كه هريك از اين سه مرتبه درجهاى از مراتب وجودى نفس است كه با ديگرى متفاوت است، درحالىكه تفاوت بين ادراك وهمى و ادراك عقلى تفاوت بالذات نيست بلكه به لحاظ موضوع ادراك يعنى مُدرَك است؛ زيرا مُدرَك در ادراك وهمى جزئى، و در ادراك عقلى كلّى است. بنابراين ميان ادراك وهمى و ادراك عقلى تفاوت مرتبه حقيقى نيست، پس در حقيقت مراتب ادراك به سه مرتبه اصلى باز مىگردند: حس، و خيال، و عقل.
٣. بنابراين مراتب «ادراك و معرفت» با مراتب اصلى وجود تطابق دارند، همانگونه كه عالم وجود داراى سه مرتبه اصلى است و هر مرتبهاى از آن مراتب را «عالَم» مىناميم كه عبارتاند از: عالم جسم و طبيعت (ناسوت) و عالم تجرد مثالى يا مثال (ملكوت) و عالم تجرد محض يا عالم عقل (جبروت)؛ مراتب ادراك نيز متناسب با اين عوالم سه گانه مىباشد.