علوم و معارف قرآن و حدیث - علوم و معارف قرآن و حدیث - الصفحة ٦٤
پژوهش حاضر در مقام پاسخگويي به اين پرسش است که با وجود روايات متعارض در تعيين مصاديق آيه تطهير و همچنين قرار گرفتن اين آيه در سياق آيات مربوط به همسران پيامبر٩، مصداق آيه تطهير چه کساني هستند؟ بر همين اساس، در دو فصل؛ ابتدا به مفهومشناسي و سپس با توجه به سياق آيات و روايات، به مصداقشناسي اهل بيت در آيه تطهير پرداخته ميشود.
الف) مفهومپژوهي واژگان «اهل» و «بيت»
ترکيب واژگاني «اهل بيت» در منابع اسلامي، براي دو معناي عام و خاص، بهکار رفته است. معناي عام، همه خويشاوندان سببي و نسبي پيامبر٩، حتي برخي مسلمانان را شامل شده[١٠٣] و معناي خاص، دايرهاي محدودتر از معناي لغوي داشته و بر مصاديق خاصي رهنمون است.[١٠٤] شناخت مفهوم لغوي و معناي عام و خاص، يکي از راههاي تعيين مصداق اهل بيت است.
شيعه، بهدلايل مختلف، عقيده دارد اين آيه در وصف خمسه طيّبه: - هنگام نزول آيه- و ائمه اطهار: - بعد از نزول[١٠٥]- است؛ اما بيشتر اهل سنت، افزون بر «اهل کساء» زنان پيامبر را نيز مصداق آيه ميدانند.[١٠٦]
١. مفهومشناسي واژه «اهل»
«اهل بيت» از ترکيب اضافي دو واژه «اهل» و «بيت» پديد آمده است. ابنفارس براي واژه «اهل»، دو اصل معنايي متفاوت آورده است؛ درباره اصل اول مينويسد «الأَهْل» مانند «أهلالرجل زَوْجُه و أهْلالرّجُل أخصُّ النّاسِ به و أهلالبيت سُكَّانه و أهلالإسلام مَن يدِينُ به» که معناي اُنسداشتن بهدست ميهد.[١٠٧] بر اساس ريشه اول، به هر چيزي که در مکاني اُنس پيدا کند، «آهل» و «اهلي» ميگويند.[١٠٨] ازاينرو «أَهِلَ» بهمعناي «أَنِس» است و وقتي گفته ميشود «فلاني اهل لکذا»؛ يعني «مُسْتَوجب له»[١٠٩] و يا «أَهَلْتُ بالشَّىءِ» بهمعناي «أنِسْتُ به» است؛[١١٠] بنابراين «أَهَّلْتُ بالرجل»؛ يعني «آنستَ به».[١١١]
[١٠٣]. ر.ک: نهج البلاغه، ن ٩؛ دعائم الاسلام، ج١، ص٦٢؛ صحيح مسلم، ج٤، ص١٨٧٣.
[١٠٤]. ر.ک: نهج البلاغه، خ ١٢٠، ص١٧٦.
[١٠٥]. ر.ک: الکافي، ج٢، ص٣٩٠؛ علل الشرايع، ج٢، ص٢٠٥.
[١٠٦]. ر.ک: مفاتيح الغيب، ج٢٥، ص١٦٨.
[١٠٧]. ر.ک: معجم مقاييس، ج١، ص١٥٠.
[١٠٨]. ر.ک: العين، ج٤، ص٩٠؛ لسان العرب، ج١١، ص٢٩؛ معجم مقاييس، ج١، ص١٥٠.
[١٠٩]. لسان العرب، همان.
[١١٠]. المصباح المنير، ج٢، ص٢٨.
[١١١]. الصحاح، ج٤، ص١٦٢٩.