علوم و معارف قرآن و حدیث - علوم و معارف قرآن و حدیث - الصفحة ٤٢
بهترين و زوديابترين راه كسب اطلاع از نسخهها و آگاهيهاي نسخهشناختي يك متن، مراجعه به فهرستهاي نسخ خطي است.
بنابراين، ابتدا بايد كتابخانهها و مخزنهاي مهم نسخ خطي را چه در كشور خود و چه در ديگر كشورها بشناسد و بهطور اجمالي، از فهرستهاي انتشار يافته اين كتابخانهها و شيوه استفاده از اين فهرستها آگاهي داشته باشد. بديهي است كه درباره بسياري از متون، مراجعه به فهرستهاي معروف كتابخانههاي بزرگ كافي نيست؛ زيرا فهرستهاي بسياري از كتابخانههاي شخصي و يا كتابخانههاي عمومي كوچك در مجلات و گاهنامههاي تخصصي منتشر شده و يا با شمارگان محدود انتشار يافته است. همچنين اطلاعات نسخهشناختي فراواني در قالب مقالات و تكنگاريها در طول ساليان منتشر گرديده كه در يك جستجوي جامع و عالمانه بايد به همه آنها مراجعه كرد.
اطلاعات تاريخي و فرهنگي محقق نيز ميتواند او را به جستوجو در فهرستها و كتابخانههاي سودمندتر راهنمايي کند. براي نمونه، كسي كه ميخواهد به تصحيح يك متن كهن زيدي يا اسماعيلي بپردازد، با توجه به حضور ديرپاي زيديان در ناحيه يمن، ميتوان حدس زد که كتابهاي زيديه در كتابخانههاي عمومي و خصوصي يمن بيشتر از ديگر نقاط جهان اسلام يافت شود. همچنين با عنايت به رواج مذهب اسماعيلي در شبهقاره هند و فرارود،[٨٣] لازم است براي يافتن منابع اسماعيليان بيشتر در كتابخانههاي اين منطقه جستوجو کرد. براي مثال اگر پژوهشگر بخواهد به احيا، تحقيق و تصحيح ميراث ابن شهرآشوب (٥٨٨ ق) بپردازد، بايد بداند كه او بخش مهمي از عمر خويش را در شهر حلب سپري كرده و در آن زمان اين شهر، يكي از مراکز فرهنگي پررونق شيعي بوده است؛ لذا، احتمال دستيابي به آثار وي در خزاين مخطوطات سوريه بيشتر است.
نکته ديگر اينکه فرزندان و نوادگان برخي عالمان بزرگ که خود از عالمان عصر حاضر هستند، كتابخانههايي گرانبها از اجداد خود به ارث بردهاند كه ميتوان احتمال داد نسخههاي معتبرِ آثار نياكانشان را در اختيار داشته باشند. بهعنوان نمونه، دستنوشتههاي ارزشمندي از آثار شيخ جعفر كاشف الغطاء (١٢٢٧ق) در کتابخانه برخي عالمان کنوني خاندان كاشف الغطاء، وجود دارد.
[٨٣]. ماوراءالنهر.