علوم و معارف قرآن و حدیث - علوم و معارف قرآن و حدیث - الصفحة ١٢٤

٢/٢. گزيده فصل دوم: مفهوم‌پژوهي «معروف» بر اساس لغت و استعمال قرآن و حديث

اين پايان‌نامه با روش اجتهادي[٣٣٠] به مفهوم‌شناسي «معروف» پرداخته است. در شيوه اجتهادي علاوه بر جست‌وجوي معناي يک واژه در منابع لغوي، غريب القرآن و غريب ‌الحديث، کاربردهاي قرآني و حديثي آن نيز بررسي مي‌شود. مهم‌ترين کتاب‌هاي لغوي مورد مراجعه در اين تحقيق عبارت‌اند از کتاب العين، معجم مقاييس اللغه، مفردات الفاظ القرآن، تهذيب اللغه، مجمع البحرين، لسان العرب و معجم الفاظ القرآن الکريم. همچنين کتاب لغت‌نامه دهخدا نيز مورد بررسي قرار گرفت.

در مفهوم شناسي «معروف» به چند ويژگي لغوي آن توجه شده است. نخست آن‌که، اين واژه برگرفته از «عَرَفَ» است و گوهر معنايي آن، «شناخت» است. دوم، تفاوت معنايي شناخت با علم بود. توجه به گستره شناخت در معروف سومين ويژگي اين بخش بود. چهارم اينکه، معروف در برابر منکر است؛ بنابراين، نمونه‌هاي کار خوب براي معروف و مصاديق کار ناپسند براي منکر است. با توجه به نکات بيان شده، در اين پايان‌نامه، معروف به «کار خوبِ شناخته شده در اجتماع» تعريف شده است. بر اين اساس معروف داراي سه رکن معنايي معرفت، شهرت و فضيلت بوده که در يکديگر تنيده شده‌اند.

اين واژه حدود ٤٠ بار در قرآن کريم استعمال شده که در هيچ‌يک از آن‌ها مصداقي از کار خوب را براي معروف معرفي نکرده است؛ بلکه در همه موارد مسلمانان به انطباق کار خود بر معروف و متداول در جامعه تشويق شده‌اند. در کاربردهاي قرآني، پيرامون موضوعاتي چون حقوق والدين،[٣٣١] حقوق زن،[٣٣٢] حقوق يتيمان،[٣٣٣] قول معروف،[٣٣٤] گرفتن ديه،[٣٣٥] وصيت کردن[٣٣٦] و

[٣٣٠]. ر.ک: تفسير روايي جامع؛ مباني، منابع و روش، ج١، ص١٦٧.

[٣٣١]. لقمان، ١٥.

[٣٣٢]. البقره، ٢٢٨.

[٣٣٣]. النساء، ٦.

[٣٣٤]. البقره، ٢٦٣.

[٣٣٥]. همان، ١٧٨.

[٣٣٦]. همان، ١٨٠.