علوم و معارف قرآن و حدیث - علوم و معارف قرآن و حدیث - الصفحة ٣٦
مقدمه
تصحيح متون، ريشه در فرهنگ اسلامي داشته و مسلمانان از آن هنگام که به فراگيري علم و روايت آن در فنون و دانشهاي گوناگون پرداختند؛ قواعد تصحيح متن را نيز بنا نهادند. امروزه بهدليل گسترش امکانات و فهرستنويسي بيشتر نسخههاي خطي حديثي، تصحيح و تحقيق متون حديثي، ضرورتي دوچندان يافته است. تاکنون در عرصه قواعد و چگونگي تصحيح و تحقيق، نگارشهاي متعددي انجام گرفته؛[٦٧] اما بهطور ويژه، درباره تصحيح متون حديثي، تحقيق نشده است. هدف اين پژوهش، آشنايي پژوهشگران اين عرصه با روشها و قواعد تصحيح متون حديثي است. نوشتار حاضر در چهار بخش به بيان کليات، عناصر اصلي مؤثر در تصحيح متن، مقدمات تصحيح و روش تصحيح و تحقيق متون حديثي، ميپردازد. در پايان نيز در قالب يک پيوست، نمودار تعداد نسخههاي خطي از مهمترين آثار حديثي شيعه، ارائه شده است.
بخش اول: کليات
مباحث تصحيح متون بسيار گسترده بوده و به علوم متعددي وابسته است که ميتوان به «فيولوژي»،[٦٨] «پالئوگرافي»[٦٩] و «کودي کولوژي»[٧٠] اشاره کرد. فيولوژي، دانش شناخت شواهد و مدارک کَتبي است و هر نوع نوشتهاي را از نظر واژهشناسي و زبانشناسيِ تاريخي، مورد بررسي قرار ميدهد. پالئوگرافي، دانش بررسي نوشتههاي خطي کهن است. اين علم درواقع دانش خطشناسي است و بررسي تاريخ نگارش متون جزو کارهاي آن است. کودي کولوژي، به مطالعه تاريخچه نسخههاي خطي و روش استفاده از آنها، تاريخچه مجموعهها، محلهاي نسخههاي خطي، فهرستهاي آنها، روش کار مؤسسات تحقيقاتي و مواردي از اين دست ميپردازد.
[٦٧]. بهعنوان نمونه ميتوان از نقد و تصحيح متون؛ مراحل نسخهشناسي و شيوههاي تصحيح نسخههاي خطي فارسي، نوشته نجيب مايل هروي؛ توضيحي در باب روش تصحيح متون کهن به شيوه علمي-اجتهادي، تأليف محمدمهدي ناصح؛ راهنماي تصحيح متون، اثر جويا جهانبخش؛ تاريخ نسخهپردازي و تصحيح انتقادي نسخههاي خطي، نوشته نجيب مايل هروي؛ روش تصحيح انتقادي متون، نوشته منصور ثروت؛ شيوهنامه تصحيح متون؛ راهنماي تحقيق و احياي متون خطي، اثر محمدجواد اصغري هاشمي، نام برد.
[٦٨]. Philogy.
[٦٩]. Paleography.
[٧٠]. Codicology.