علوم و معارف قرآن و حدیث - علوم و معارف قرآن و حدیث - الصفحة ٤١

«نهج ‌البلاغه»، عبارت‌هاي مختلف از يك كلام را بر اساس اختلاف نسخه‌ها، گزارش کرده است. اين شيوه تا اختراع و رونق صنعت چاپ، نزد عالمان شيعه متداول بود. براي نمونه مي‌توان از نسخه «صحيفه سجاديه» به‌خط شهيد ثاني; در قرن دهم هجري ياد كرد كه آن را بر اساس نسخه‌هاي متعدد از جمله «نسخه ابن سكون» مقابله و تصحيح نموده است. همچنين در همان قرن دهم مي‌توان از ابن شدقم قمي[٨١] نام برد که نسخه‌ايي از نهج ‌البلاغه را با نسخ كهن آن مقابله و تصحيح کرده است. علامه مجلسي; براي بيان گزارش‌هاي متعدد از يک متن حديثي، از عبارت «في بعض النسخ» در بيش از ١٢٣٠ مورد، «في اکثر النسخ» در ٢١٥ نمونه و از تعبير «في نسخة» در بيش از ٨٥ روايت استفاده کرده است.

بخش دوم: عناصر اصلي مؤثر در تصحيح متن

مهم‌ترين عوامل تأثيرگذار در تصحيح دقيق متون حديثي، مواد و منابع، شايستگي مصحح و شيوه تصحيح متن است. بديهي است كه کاستي در هريك از اين سه عنصر، موجب ضعف در نتيجه كار خواهد شد. به‌عنوان نمونه اگر مواد و منابع لازم و كافي در اختيار مصححِ شايسته و خبير قرار گيرد ولي روشي مناسب براي تصحيح متن مورد نظر، انتخاب نشود، نقصان در تصحيح به ‌وجود مي‌آيد. همچنين کاستي ديگر عناصر هم سبب تضعيف متن تصحيح شده مي‌گردد. اکنون به بررسي و تحليل اين سه عامل و نقش آن‌ها در تصحيح متن پرداخته مي‌شود.

١. مواد و منابع

مواد و منابع تصحيح، بر دو دسته‌اند:

١/١. مواد و منابع اصلي

مواد اصلي؛ يعني همان نسخه‌هاي خطي و منابع قابل توجهي كه همه يا بخشي از متن مورد پژوهش را در خود جاي داده است. تصحيح کننده‌اي كه مي‌خواهد يك متن را مورد پژوهش قرار دهد، نخست بايد از نسخه‌هاي خطي باقي‌مانده از آن متن، اطلاع يابد.[٨٢]

[٨١]. وي از بزرگاني مانند سيد محمد بن علي موسوي عاملي (نوه شهيد ثاني) معروف به صاحب مدارک و شيخ حسين بن عبدالصمد عاملي، پدر شيخ بهايي اجازه روايت داشته است. ر.ک: امل الامل، ج٢، ص٧٠؛ اعيان الشيعة، ج٥، ص١٧٦.

[٨٢]. معمولاً در تصحيح متون پيش از قرن هشتم، همه نسخه‌هاي موجود بايد مورد بررسي قرار گيرد اما در مورد متون متأخر، توجه به همان نسخه صحيح‌تر و قديمي‌تر کفايت مي‌کند. ر.ک: راهنماي تصحيح متون، (جهانبخش)، ص١٦.