علوم و معارف قرآن و حدیث - علوم و معارف قرآن و حدیث - الصفحة ١٢٦
شدن در فساد، بازميدارد، نيرويي نگهدارنده است. از همين رو، عقل يا به عبارتي سيره عقلا از عوامل پديداري و پشتوانهاي براي معروف بهشمار ميآيد. همانطور که در تعريفهاي بيشتر انديشمندان اسلامي وجود دارد؛ عقل، يکي از عوامل پديداري معروف است؛ بنابراين، کار خوب شناخته شده در پس عقول سالم مردم جامعه شکل ميگيرد.
دين براي شکوفايي و تربيت فطرت و عقل آمده و بهخاطر اتصال به عالم غيب، ثابت و غير قابل تغيير است. قرآن کريم کليات دين را منطبق با فطرت و عقل سليم معرفي کرده[٣٣٨] و همانطور که اصول فطري انسانها در تمام زمانها يکسان بوده است، امور بيان شده از طرف دين نيز براي همه انسانها در تمام زمانها ثابت و غير قابل دگرگوني است.[٣٣٩] از اين رو، يکي از عوامل مهم براي ايجاد معروف در جامعه، دين است.
قانون، به امري کلي که بر همه جزئياتش منطبق گردد گفته ميشود که داراي نمونههايي مانند قانون الهي، قانون طبيعت، قوانين حقوقي است. هر نوع پيوند ميان افراد جامعه و گروههاي انساني که مشخصکننده حقوق و وظايف افراد باشد، قانون آن جامعه است و در اصطلاح به آن «قانون اساسي» ميگويند. وجود اختلاف ميان انسانها سبب وضع قوانيني براي همه افراد جامعه شده که بنا به شرايط اجتماعي در هر موضوع، معروفهايي ايجاد خواهد شد. بهعنوان نمونه، قانون راهنمايي و رانندگي يکي از معروفهاي ساخته شده توسط قانون است.
عُرف نيز از عوامل پديداري معروف بهشمار ميآيد. عُرف در لغت با معروف مترادف است ولي در اصطلاح بهمعناي عادت است و منظور از عُرف در اينجا، قاعده و عادت زندگي روزمرّه مردم يک جامعه است. بحث از عرف بهعنوان يکي از عوامل پديداري معروف با بحث از ديگر عوامل تفاوت دارد. فطرت و عقل دو عامل ذاتي هستند که انسان در آن هيچ دخالتي ندارد. دين و قانون نيز دو عاملي هستند که با تدوين قرارداد و برنامهريزي جهت تعيين روش زندگي، در سبک زندگي فردي و اجتماعي انسان تأثيرگذار هستند؛ اما عرف پديدهاي است نانوشته که خودبهخود و بدون برنامهريزي قبلي به وجود ميآيد. دليل عقلي و نقلي در
[٣٣٨]. الروم، ٣٠.
[٣٣٩]. تسنيم؛ تفسير قرآن کريم، ج١٣، ص٤٤٦.