مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٩٠ - مبانی نظریه مادیت تاریخ

به همین جهت نیازهای معنوی از نظر شکل و کیفیت و ماهیت نیز تابع نیازهای مادی است. انسان در هر دورهای به تناسب رشد ابزار تولید، نیازهای مادیاش شکل و رنگ و کیفیت ویژهای دارد. نیازهای معنوی وی نیز که برخاسته از نیازهای مادی اوست، از نظر شکل و کیفیت و ویژگیها متناسب با نیازهای مادی است. پس در حقیقت، میان نیازهای مادی و نیازهای معنوی دو نوع اولویت برقرار است:

اولویت وجودی یعنی نیاز معنوی مولود نیاز مادی است، و دیگر اولویت ماهوی یعنی شکل و خصوصیت و چگونگی نیاز معنوی تابع شکل و خصوصیت و چگونگی نیاز مادی است. در کتاب ماتریالیسم تاریخی تألیف پ. رویان از کتاب تفکرات فلسفی هایمن لوی صفحه ٩٢ چنین نقل میکند:

راه مادی زندگی بشر وی را بر آن داشت که تئوریهایی بر طبق وسایل رفع احتیاجات مادی زمان راجع به دنیا (جهانبینی) و اجتماع و هنر و اخلاق و سایر معنویات که از همین راه مادی و تولید ناشی شده بودند، بیان نماید [١].

از این رو طرز داوری علمی، تفکر فلسفی، ذوق و احساس زیبایی و هنری، ارزیابی اخلاقی، گرایش مذهبی هر فرد تابع طرز معاش اوست. اینجاست که وقتی که این اصل در مورد فرد پیاده میشود به این صورت ادا میشود: «بگو چه میخورد تا بگویم چه فکر میکند» و اگر در سطح جامعه پیاده شود گفته میشود: «بگو درجه رشد ابزار تولید چیست و بگو چه روابط اقتصادی میان افراد جامعه حکمفرماست تا بگویم چه ایدئولوژی و چه فلسفه و چه اخلاق و چه مذهبی در آن جامعه وجود دارد.»

نقطه مقابل این نظریه، نظریه اصالت نیازهای معنوی است. طبق این نظریه هرچند در فرد انسان نیازهای مادی از نظر زمانی زودتر جوانه میزند و خود را نشان میدهد- چنانکه از حال کودک پیداست که از آغاز تولد در جستجوی شیر و پستان مادر است- ولی به تدریج نیازهای معنوی که در سرشت انسان نهفته است میشکفند بهطوری که در سنین رشد و کمال، انسان نیازهای مادی خویش را فدای