مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٦٦ - انتقاد
میبینیم که جمله «وَ نُمَکنَ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ» و جمله «وَ نُرِی فِرْعَوْنَ وَ هامانَ ...» از آیه سوم، عطف است به جمله «أَنْ نَمُنَّ» از آیه دوم و متمّم مفاد آن است و بنابراین این دو آیه را نمیتوان از یکدیگر مجزا ساخت. از طرف دیگر میبینیم محتوای جمله دوم از آیه سوم یعنی جمله «وَ نُرِی فِرْعَوْنَ وَ هامانَ ...» مربوط است به محتوای آیه اول، و سرنوشت فرعون را که در آیه اول جباریتهایش مطرح شده است مطرح کرده است. پس آیه سوم را از آیه اول نمیتوان جدا کرد و چون آیه سوم عطف به آیه دوم و متمّم آن است، آیه دوم را نیز از آیه اول نمیتوان جدا کرد.
اگر آیه سوم نبود یا در آیه سوم سرنوشت فرعون و هامان مطرح نشده بود، ممکن بود آیه دوم را از آیه اول جدا کنیم و مستقل بگیریم و از آن یک اصل کلی استفاده کنیم، اما پیوند جدا ناشدنی این سه آیه به یکدیگر مانع استفاده یک اصل کلی است. آنچه استفاده میشود این است که فرعون برتریجویی و تفرقهاندازی و استضعافگری و فرزندکشی میکرد، در حالی که در همان وقت اراده ما بر آن قرار داشت که بر همان مردم تحقیرشده و مظلوم و محروم منت نهیم و آنها را پیشوایان و وارثان قرار دهیم. پس «الذین» در آیه اشاره به «معهود» است نه عامّ استغراقی.
بعلاوه نکته دیگری در آیه هست و آن اینکه جمله «وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً ...» عطف شده بر جمله «أَنْ نَمُنَّ» که مفادش این است: بر آنها منت نهیم و آنها را چنین و چنان قرار دهیم. نفرموده است: «بأنْ نَجْعَلَهُمْ ...» که مفادش این بود: منتی که بر آنها نهادیم عیناً همان اعطای امامت و وراثت بود، چنانکه معمولًا این گونه تفسیر میشود. مفاد این است که اراده ما این بود که بر آن مستضعفان از راه فرستادن پیامبر و کتاب آسمانی (موسی و تورات) و تعلیم و تربیت دینی و تولید اعتقاد توحیدی منت نهیم و آنها را اهل ایمان و صلاح قرار دهیم و در نتیجه آنها را امامان و وارثان زمین (زمین خودشان) قرار دهیم. پس آیه میخواهد بگوید: وَ نُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا (بِموسی وَ الْکتابِ الَّذی نُنَزِّلُهُ عَلی موسی) وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً ...
علیهذا مفاد آیه استضعاف هرچند خاص است عیناً مفاد آیه استخلاف است، یعنی مصداقی از مصادیق آن آیه را بیان میکند. قطع نظر از اینکه عطف جمله «وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً ...» بر جمله «أَنْ نَمُنَّ» چنین حکم میکند، اساساً نمیتوان احتمال داد که آیه میخواهد بگوید بنیاسرائیل به دلیل اینکه مستضعف بودند به امامت و وراثت میرسیدند، خواه موسی به عنوان پیامبر ظهور میکرد و خواه نمیکرد، خواه تعالیم