بنا بر این نظریه آنچه انسانها را آماده جلو بردن تاریخ میکند نژاد و خون یعنی عامل وراثت نیست که یک نژاد معین در هر محیط و منطقهای که باشد سازنده و پیشبرنده تاریخ است و نژاد دیگر در هر محیطی که زیست کند فاقد چنان استعدادی است، بلکه اختلاف نژادها معلول اختلاف محیطهاست، با جابهجا شدن نژادها تدریجاً استعدادها هم جابهجا میشوند. پس در حقیقت، این اقلیمهای خاص و منطقههای خاص هستند که پیشبرنده و نوآفرین میباشند. منتسکیو، دانشمند جامعهشناس فرانسوی قرن هفدهم، در کتاب معروف روحالقوانین طرفدار این نظریه است.

٣. نظریه قهرمانان: طبق این نظریه تاریخ را- یعنی تحولات و تطورات تاریخ را- چه از نظر علمی و چه از نظر سیاسی یا اقتصادی یا فنی یا اخلاقی، نوابغ به وجود میآورند. تفاوت انسانها با سایر جانداران در این است که سایر جاندارها از نظر زیستشناسی یعنی از نظر استعدادهای طبیعی در یک درجهاند، تفاوتی- لااقل تفاوت قابل ملاحظهای- در میان افراد از این نظر دیده نمیشود، برخلاف افراد انسان که احیاناً از نظر استعدادها تفاوتهایی از زمین تا آسمان دارند. نوابغ، افراد استثنایی هر جامعهاند. افراد استثنایی که از قدرت خارقالعادهای از نظر عقل یا ذوق یا اراده و ابتکار برخوردارند، هرگاه در جامعهای پدید آیند آن جامعه را از نظر علمی و فنی یا از نظر اخلاقی یا از نظر سیاسی یا از نظر نظامی جلو میبرند.

طبق این نظریه اکثریت افراد بشر فاقد ابتکارند، دنبالهروند، مصرفکننده اندیشه و صنعت دیگراناند، اما همواره کم و بیش در هر جامعهای یک اقلیت مبتکر، ابداعگر، پیشرو و پیشتاز، تولیدکننده اندیشه و آفریننده صنعت وجود دارد و آنان هستند که تاریخ را به جلو میرانند و وارد مرحله جدیدی میکنند. کارلایل،فیلسوف معروف انگلیسی که کتاب معروف قهرمانان (الابطال) را نوشت و از رسول اکرم آغاز کرد، چنین نظریهای دارد. از نظر کارلایل در هر قومی یک یا چند شخصیت تاریخی جلوهگاه تمام تاریخ آن قوم است و به عبارت صحیحتر تاریخ هر قوم جلوهگاه شخصیت و نبوغ یک یا چند قهرمان است. مثلًا تاریخ اسلام جلوهگاه شخصیت رسول اکرم است و تاریخ جدید فرانسه جلوهگاه شخصیت ناپلئون و چند نفر دیگر و تاریخ شصت ساله اخیر شوروی جلوهگاه شخصیت لنین.

٤. نظریه اقتصادی: طبق این نظریه محرک تاریخ اقتصاد است. تمام شئون