فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ١٥٥ - نقش وحيد بهبهانى در نوسازى علم اصول آيت اللّه محمد مهدى آصفى
١. موردى است كه طرفهاى مورد شك از هم جدا [متباين ]باشند، مانند مثالى كه درباره ظرف شراب مردد بين چندين ظرف مختلف گذشت.
٢. موردى است كه طرفهاى مورد شك به صورت اقل و اكثر باشند، مانند اين كه مكلّف، تكليف به زكات را مىداند، ولى شك دارد كه مكلفٌ به، پنج دينار استيا ده دينار. اين همان اقل و اكثر استقلالى است و به طور مسلّم در اين صورت علم اجمالى منحل مىشود به يك علم تفصيلى در مورد اقل كه وجوب آن قطعى مىشود و به يك شك بدوى در مورد اكثر كه حكم به براءت از آن مىشود.
گونهاى ديگر از اقل و اكثر وجود دارد كه به آن اقل و اكثر ارتباطى مىگويند، مانند اين كه شك شود كه آيا حدّ روزه واجب، تا غروب خورشيد است، يا تا برطرف شدن سرخى در شرق آسمان پس از غروب خورشيد؟ اقل و اكثر ارتباطى مورد اختلاف محققان اصولى است. منشاء اختلاف اين است كه آيا اين گونه دودلى بين اقل و اكثر، از گونه دودلى اقل و اكثر استقلالى است و در اين جا نيز، با از