همچنين اگر هلال، پيش از زوال ديده شود، حكم مى‌شود كه اين روز، از ماه است. اگر ماه، پيش از غايب شدن، حالت تطوق پيدا كند و دايره آن [ از يك طرف [كامل شود، حكم مى‌شود كه هلال مربوط به شب پيش است [يعنى شب گذشته آغاز ماه بوده است ] مستند اين نظر نيز، اخبارى است كه هم شاذ هستند و هم روايتهاى صحيح‌تر و مشهورتر، با آنها ناسازگارند.» (٤١)

محقق اردبيلى در مجمع الفائدة و البرهان مى‌نويسد:

«اين مسأله [تطوق ]همانند عمل به ديدن هلال، پيش و پس از زوال، كه درباره آن به حسنه حماد بن عثمان ... و روايت عبيداللّه‌ بن زراره و عبداللّه‌ بن بكير، استناد شده، ]مشكل [است .... بنابراين ، ردّ اين دو حديث ... مشكل است ... و ظاهر اين است كه آنها، پس از ثبوت عمل به خبر واحد، دو دليل هستند. بر اين پايه، اين گفته شيخ كه مى‌گويد: «اين دو خبر نيز، از چيزهايى هستند كه نمى‌توان به ظاهر آنها در برابر ظاهر قرآن و اخبار متواتر استدلال كرد» خالى از تأمل نيست.

مى‌توان هم گفت: اين دو خبر، صراحتى در لزوم روزه گرفتن [در آغاز ماهى كه بدين وسيله ثابت شود ]و وانهادن روزه [در پايان ماهى كه بدين وسيله ثابت‌شود ] ندارد؛ چه اين امكان وجود دارد كه هلال، از آنِ شب پيش باشد و در عين حال، تكليفى نسبت به آن نباشد، مگر در صورتى كه در شب، علم به خود آن پيدا شود، يا در روز علم به ديدن آن در شب حاصل آيد. البته در اين درنگى بايد كرد.

ظاهر از ديدن، ديدن متعارف است و آن هم چيزى است كه در شب صورت مى‌پذيرد. بر اين پايه، اخبار ديدن هلال، ديدن در روز را در بر نمى‌گيرند؛ از اين روى، زوال،

(٤٠)جامع المقاصد، محقق ثانى، ج٣، ص٩٤.
(٤١)مسالك، ج١، ص٧٧٠.