پند جاويد - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٦٤ - راه تقويت دل
يا بدن حيوان يا انسان افزوده مىشود. يعنى يك امر وجودى پديد مىآيد كه قبلا نبوده است و همين باعث مىشود كه بدن، قوّتى تازه بيابد، در اينجا هم قلب انسان به موجودى زنده تشبيه شده است كه احتياج به غذا دارد. اگر حقايق يقينى به قلب برسد، قوّت پيدا كند. ولى اگر در حال جهل بماند و علوم يقينى به او نرسد، در حال ضعف باقى مىماند و روز به روز ناتوان مىشود تا اين كه از بين رفته و نابود مىگردد.
پس راه تقويت قلب اين است كه با اكتساب يقين و تحصيل علوم يقينى آن را تقويت كنيم. يكى از وظايف قلب، تحصيل علوم يقينى است كه اگر قلب در اين جهت به كار گرفته شود، تقويت مىگردد. همانگونه كه هر قوهاى به واسطه كار كردن و فعاليت نمودن، تقويت مىشود، قلب هم با انجام اعمال مطلوب، تقويت مىگردد. امّا در كنار اين معنا، معناى ديگرى نيز براى «تقويت قلب» بيان شد كه قلب، همانند بدن بايد با غذاى خاص خود تقويت شود. همچنانكه اگر غذا به بدن نرسد، ضعف پيدا مىكند، قلب انسان هم بايد به وسيله يك غذاى معنوى تقويت بشود؛ يعنى بايد قلب به وسيله غذاى متناسب با آن كه همان درك و علم و شناخت و يقينى مىباشد تقويت گردد.
از سوى ديگر مىتوان معناى ديگرى براى قَوِّهِ بِالْيَقينِ؛ دل و قلب خود را با يقين قوى كن! در نظر گرفت كه آن معنا از مقايسه اين فراز با فراز بعدى كه مىفرمايد: ونَوِّرْهُ بِالْحِكْمَةِ؛ قلب خود را با حكمت نورانى گردان، استفاده مىشود. بدين بيان كه چون حكمت در لسان اكثر آيات و روايات ـ اگر نگوييم در همه موارد ـ در مورد حكمت عملى به كار رفته است، منظور حضرت على(عليه السلام) از يقين در عبارت قَوِّهِ بِالْيَقينِ همان معارف نظرى است و مقصود از حكمت در عبارت نَوِّرِهِ بِالْحِكْمَة معارف عملى است. حكمت عملى به آن مطالب يقينى و محكم و معارف حقّهاى گفته مىشود كه آثار آن در عمل انسان ظاهر مىشود؛ يعنى معارف محكمى[١]كه در مورد دستورات عملى به كار گرفته مىشود. اعتقادات حقّه كه اصطلاحاً به آنها «معارف نظرى» و يا «حكمت نظرى» گفته مىشود، موجب قوّت قلب مىگردد. قوّت در اينجا در مقابل ضعف قرار دارد. اگر قلب انسان در حال شك به سر برد و حقايق را به طور يقينى درك نكند اين قلب ضعيف است و چون بيد در مقابل باد شكوك و شبهات مىلرزد و استقرار ندارد.
[١] اگر به اين معارف، حكمت نيز گفته مىشود از همين روست كه معارفى محكم و متقن مىباشند.