پاسخ ديگرى كه برخى مفسران در مورد آيه مورد بحث و به‌خصوص آيه «وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِيها» داده‌اند اين است كه گفته‌اند: اين گناهان اقتضاى عذاب مخلّد را دارد، اما اين اقتضا هميشه به فعليت نمى‌رسد و تنها در مورد شرك است كه به فعليت مى‌رسد. در مورد ساير گناهان كبيره، گرچه اين اقتضا وجود دارد، اما خداوند از باب تفضل عفو مى‌فرمايد و مخصوصاً در مواردى شفاعت هم مزيد بر علت مى‌شود كه آن گناهان كبيره مورد عفو قرار گيرد و فقط شرك نهائى است كه از اين امر مستثنا است و قطعاً فرد را جهنمى و مخلّد در آتش خواهد كرد.

خلاصه اين پاسخ اين است كه اين گناهان گرچه اقتضاى خلود در جهنم را دارند، اما اين كيفر هميشه به فعليت نمى‌رسد و در مواردى ممكن است كسانى به تفضل الهى و يا شفاعت، از اين كيفر نجات يابند. در اين ميان شرك تنها گناهى است كه اگر شخص بدون توبه از آن از دنيا برود هيچ راه نجاتى براى او متصور نيست و حتماً به كيفر اين گناه براى هميشه در جهنم خواهد بود.

به نظر مى‌رسد در بين احتمالاتى كه در تفسير اين آيه بيان شده، در مجموع اين احتمال اخير موجّه‌تر و قابل قبول‌تر باشد. در هر صورت، تعبيرى كه در اين آيه آمده، نشانه آن است كه اين گناهان بسيار بزرگند، به طورى كه دست‌كم اقتضاى اين را دارند كه مرتكب آنها تا ابد در عذاب و آتش معذب باشد.

پرسشى ديگر

پس از ذكر كيفر خلود در جهنم براى كسى كه مرتكب گناهان مذكور شود، در آيه بعد كسانى را كه از گناه خود توبه كنند استثنا كرده و مى‌فرمايد:

إِلاّ مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلاً صالِحاً فَأُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَنات وَكانَ اللهُ غَفُوراً رَحِيما؛ مگر كسى كه توبه كند و ايمان آورَد و كار شايسته انجام دهد؛ كه خداوند بدى هايشان را به نيكى تبديل مى كند، و خداوند همواره آمرزنده و مهربان است.

انسان از هر گناهى كه توبه كند، حتى اگر آن گناه شرك باشد، آمرزيده مى‌شود. آن آيه (٤٨ و ١١٦ نساء) كه مى‌فرمايد خداوند هر گناهى را جز شرك مى‌بخشد، مربوط به