رستگاران - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٢٦٣ - بحث صفات ثبوتى و سلبى در عبادالرحمان

وَالَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَقِياما؛[١] و آنان كه در حال سجده يا ايستاده، شب را به روز مى‌آورند.

در توضيح اين آيه گفتيم با توجه به فعل «يَبِيتُون»، از صفات عباد الرحمان، يكى اين است كه تمام، يا دست‌كم، بخشى مهم و قابل توجهى از شب را به عبادت و سجده بر درگاه خداى متعال سپرى مى‌كنند. در تأييد اين معنا آيات ابتداى سوره «مزّمّل» را نيز شاهد آورديم كه خطاب به پيامبر(صلى الله عليه وآله) مى‌فرمايد:

قُمِ اللَّيْلَ إِلاّ قَلِيلاً * نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلِيلاً * أَوْ زِدْ عَلَيْهِ وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلا؛[٢]نيمى از شب را جز اندكى به پاخيز؛ نيمى از شب يا اندكى از آن را بكاه، يا بر آن [نصف]بيفزاى و قرآن را شمرده و با تأمل بخوان.

ناگفته پيدا است كه اين صفت در كسى ظهور پيدا مى‌كند كه به نمازهاى واجبش مقيّد است و غير از اصل نماز، نسبت به خصوصيات مهم استحبابى آن، نظير رعايت اول وقت و ساير آداب نيز محافظت مى‌كند. بنابراين دلالت التزامى اين آيه كه «يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَقِياما» اين است كه عبادالرحمان به طور كلى براى نماز اهميتى فوق‌العاده و ويژه قائلند و غير از اين‌كه به نمازهاى واجب و روزانه خود تقيد كامل دارند، اوج اهميت آنها به نماز اين است كه تمام يا بخش مهمى از شب را نيز به قيام و ركوع و سجود مى‌پردازند.

صفت چهارم، نگرانى عبادالرحمان درباره آخرت و عذاب و آتش، و استغاثه آنان به درگاه الهى براى محفوظ ماندن از عذاب جهنم بود:

وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنّا عَذابَ جَهَنَّمَ إِنَّ عَذابَها كانَ غَراماً * إِنَّها ساءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقاما؛[٣] و آنان كه مى گويند: پروردگارا، عذاب جهنم را از ما بازگردان كه عذابش سخت و پردوام است. مسلّماً آن بد قرارگاه و جايگاهى است.

به هنگام بحث از اين آيه اشاره كرديم كه مضمون آن شبيه آيات آخر سوره آل عمران