البته خداى متعال به لحاظ فضل و كرم و عنايتى كه دارد و مى‌خواهد تا آن‌جا كه امكان دارد همه انسان‌ها را به راه راست هدايت كند، گاهى براى تشويق مردم به انجام كارهاى خوب و پيمودن راه سعادت، از منطق‌هاى عرفى، همچون خطابه و جدل نيز استفاده مى‌كند. قرآن كريم هنگامى كه با «اولى الالباب»، يعنى كسانى كه صاحبان مغز هستند، سخن مى‌گويد، با زبان «برهان» با آنها صحبت مى‌كند، اما هنگامى كه مخاطبش عامه مردم باشند كه از سطح متوسطى از قوّت عقلى برخوردارند، با زبان‌هاى ديگرى كه براى آنها جاذب‌تر است سخن مى‌گويد؛ چرا كه آنها نيز بالاخره انسانند و بايد نجات پيدا كنند. براى نمونه، مى‌توان در اين زمينه بحث جهاد را مثال زد. قرآن براى تشويق و ترغيب مسلمانان جهت حضور در جبهه و جنگ گاهى بحث پاداش‌هاى اخروى را مطرح مى‌كند:

إِنَّ اللهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْراةِ وَالإِْنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ وَمَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ مِنَ اللهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بايَعْتُمْ بِهِ وَذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيم؛[١] همانا خداوند از مؤمنان جان و مالشان را به [بهاى] اين‌كه بهشت براى آنان باشد، خريده است؛ همان كسانى كه در راه خدا مى‌جنگند و مى‌كشند و كشته مى‌شوند. [اين] به عنوان وعده حقى در تورات و انجيل و قرآن بر عهده او است. و چه كسى از خدا به عهد خويش وفادارتر است؟ پس به اين معامله كه با او كرده‌ايد شادمان باشيد، و اين همان كاميابى بزرگ است.

گاه نيز نتايج و آثار دنيوى، اما معنوىِ اين حضور، نظير پيروزى حق بر باطل، را يادآور مى‌شود:

أَلا تُقاتِلُونَ قَوْماً نَكَثُوا أَيْمانَهُمْ وَهَمُّوا بِإِخْراجِ الرَّسُولِ وَهُمْ بَدَؤُكُمْ أَوَّلَ مَرَّة أَتَخْشَوْنَهُمْ فَاللهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ إِنْ كُنْتُمْ‌مُؤْمِنِينَ * قاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللهُ بِأَيْدِيكُمْ وَيُخْزِهِمْ وَيَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْم مُؤْمِنِينَ * وَيُذْهِبْ غَيْظَ قُلُوبِهِم؛[٢]چرا با گروهى كه سوگندهاى خود را شكستند و بر آن شدند كه فرستاده [خدا] را بيرون كنند، و آنان بودند كه نخستين بار [جنگ را] با شما آغاز كردند، نمى‌جنگيد؟

[١] توبه (٩)، ١١١. [٢] همان، ١٣ ـ ١٥.