اما غير از اين سه محور و متعلق ايمان، دو عمل نيز در اين آيات از مؤلفه‌هاى تشكيل‌دهنده تقوا دانسته شده است: يكى نماز (يُقِيمُونَ الصَّلاة) و ديگرى انفاق (وَمِمّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُون). البته همچنان كه پيش از اين گفتيم، واژه «انفاق» و واژه «زكات» در اصطلاح قرآن يك معنا دارد و بر هم منطبق است و زكات كه در قرآن گفته مى‌شود مطلق انفاقات را شامل مى‌گردد.

در هر صورت، آنچه از آيات ابتدايى سوره بقره به دست مى‌آيد اين است كه تقوا، و آنچه موجب «فلاح» مى‌شود، دست‌كم مركب از سه ايمان و دو عمل است: ايمان به غيب، ايمان به وحى و نبوت، ايمان به آخرت، و اقامه نماز و دادن زكات. در اين دو عمل هم اگر دقت كنيم، مى‌توانيم بگوييم نماز در واقع نماد «ارتباط با خدا» و زكات نيز نماد «ارتباط با مردم» است. از اين رو، جنبه عملى تقوا در واقع دو بعد كلى دارد: يكى وظيفه‌اى كه انسان در مقابل خداوند دارد، كه آن عبارت از بندگى است، و يكى هم وظيفه‌اى كه در قبال خلق خدا دارد، كه آن، خدمت كردن به خلق است.

از زاويه‌اى ديگر، بر اساس همين آيات مى‌توانيم بگوييم تقوا در دو كلمه خلاصه مى‌شود: «ايمان» و «عمل صالح»؛ كه عمل صالحش خود دو بخش كلى دارد: يكى عمل صالح در ارتباط باخدا و ديگرى عمل صالح در ارتباط با خلق خدا. اگر تقوا را اين‌گونه تفسير كنيم، آن‌گاه دقيقاً منطبق مى‌شود بر آيات بسيارى كه ملاك سعادت انسان و رهايى او از عذاب و جهنم و خسران و شقاوت را ايمان و عمل صالح معرفى كرده است. در واقع يكى از مسلّمات قرآنى اين است كه تنها كسانى اهل نجاتند و به رستگارى مى‌رسند كه داراى ايمان و عمل صالح باشند. در اين‌جا نمونه‌هايى از اين آيات را مرور مى‌كنيم:

لَقَدْ خَلَقْنَا الإِْنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيم * ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلِينَ * إِلاَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ فَلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُون؛[١] به راستى كه انسان را در نيكوترين نظام و اعتدال آفريديم. سپس او را به پست ترين [مراتب] پستى باز گردانديم؛ مگر

[١] تين (٩٥)، ٤ ـ ٦.