نكته ديگر اين است كه بيانات قرآن، چه در زمينه عوامل مثبت و چه در زمينه عوامل منفى و موانع تكامل انسان، نوعاً به صورتى عام و فراگير مطرح گرديده است. در همين سوره (مؤمنون) در بخش اول كه مربوط به عوامل مثبت است و بحث نماز مطرح شده است، دستور قرآن اين است كه در نمازتان خشوع داشته باشيد. اين دستور اختصاصى به نمازهاى واجب روزانه ندارد، بلكه ساير نمازهاى واجب و همچنين همه نمازهاى مستحبى، و خلاصه هرگونه نمازى را شامل مى‌شود. همچنين بياناتى از قبيل: إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَر[١] (همانا نماز از كار زشت و ناپسند باز مى‌دارد) يا أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي[٢] (براى ياد من نماز را به پادار) اختصاصى به نمازهاى واجب ندارد، بلكه طبيعت و كلى نماز مقصود است. البته نماز مراتب و مصاديق مختلفى دارد و برخى مصاديق آن واجب است و برخى واجب مؤكد، برخى مستحب مؤكد و برخى نيز مستحب عادى است، اما بيانات و دستورات مذكور مربوط به همه اين مراتب و مصاديق است و به مصداق خاصى محدود نمى‌شود.

اكنون سخن اين است كه در زمينه عوامل سلبى و موانع تكامل انسان نيز بيان‌هاى قرآن همين‌گونه است. از جمله در آيه مذكور كه فرمود: وَالَّذِينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُون (و آنان كه از بيهوده روى گردانند) عنوان «لغو» همين ويژگى را دارد. مؤمن كسى است كه از هرگونه لغوى اعراض نمايد. لغو يعنى هر چيزى كه براى انسان و تكامل او فايده‌اى ندارد. اين عنوان، از گناهان كبيره گرفته تا گناهان عادى و كوچك، مشتبهات، مكروهات و حتى برخى مباحات را هم شامل مى‌شود. انسان عاقل كه براى رسيدن به هدفى تلاش مى‌كند تنها به فعاليت‌هايى دست مى‌زند كه براى دست‌يابى به آن هدفْ مفيد و مؤثر است و از كارهايى كه او را از رسيدن به هدف باز مى‌دارد و يا هيچ كمكى به تحقق آن نمى‌كند خوددارى مىورزد.

انسان به طور طبيعى و فطرى هنگامى كه در مسيرى حركت مى‌كند دوست دارد هرچه زودتر به هدف و مقصد خود برسد. زمانى كه كودك بوديم و با ماشين مسافرت

[١] عنكبوت (٢٩)، ٤٥. [٢] طه (٢٠)، ١٤.