تواضع بايد «لِلّه» و نشانه اين باشد كه من خدا را بزرگ مى‌دارم و خودم و غير خدا را كوچك و حقير مى‌شمارم. حال اگر لازمه تواضعى بزرگ شمردن دشمن خدا شد، طبعاً چنين تواضعى مطلوب نخواهد بود.

در واقع در اين‌جا همان مبنايى را كه در جلسه گذشته براى «ارزش» از ديدگاه اسلام طرح كرديم، براى ما راه‌گشا است. در جلسه پيش اشاره كرديم كه مبناى ارزش در مكتب اسلام غير از آن مبنايى است كه مكاتب انسانى براى ارزش‌هاى اخلاقى قائلند. بزرگان فلاسفه اخلاقْ بحث‌هايى در اين زمينه مطرح كرده‌اند و از معروف‌ترين و عالى‌ترين نظريه‌هايشان اين است كه تواضع كنيد تا مردم دوستتان بدارند و احترامتان كنند و نزد آنها عزيز باشيد و در كارها به كمكتان بشتابند. اين مبنا حتى در برخى از كتاب‌هاى اخلاقى ما نيز مورد تأكيد قرار گرفته است. در حالى كه از ديدگاه اسلامى مبناى همه ارزش‌ها به خداى متعال بازمى‌گردد.

روح همه ارزش‌ها از ديدگاه اسلام اين است كه از يك‌سو عظمت، خالقيت، ربوبيت و مولويت خداى متعال، و از سوى ديگر، فقر، نياز، معلوليت و عبوديت همه مخلوقات ديگر نشان داده شود. از اين رو، در فرهنگ اسلامى هر عملى تا آن‌جا ارزش دارد كه روح بندگى خدا در آن متبلور باشد. آيه‌اى در قرآن وجود دارد كه اين حقيقت را در جمله‌اى كوتاه و با صراحت تمام بيان مى‌كند و ما هيچ گاه نتوانسته‌ايم حق اين آيه را در تبيين و تشريح اداكنيم؛ مقصود اين آيه سوره «ذاريات» است كه مى‌فرمايد:

وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالإِْنْسَ إِلاّ لِيَعْبُدُون؛[١] و جن و انس را نيافريدم جز براى آن كه مرا عبادت كنند.

مفاد اين آيه با ادات نفى (ما) و استثنا (الاّ) بيان شده كه از نظر ادبى اصطلاحاً افاده «حصر» مى‌كند و انحصار را مى‌رساند. موجودات مختار مكلفى كه ما در عالم مى‌شناسيم يكى جنيان هستند و ديگرى انسيان و آدميان. از اين رو، جن و انس يعنى مجموعه و همه موجودات مختار و مكلف؛ و خداوند در اين آيه با صراحت مى‌فرمايد من تمامى موجودات مختار و مكلفى كه خلق كرده‌ام، تنها و تنها هدفم از

[١] ذاريات (٥١)، ٥٦.