در صورتی که شیخ به همه‌ی کتب و روایات راوی و یا به همه‌ی روایات راوی طریق داشته باشد و طریق هم صحیح باشد، با استفاده از تعویض سند به تصحیح روایات تهذیب و استبصار که اسناد و طرق آن‌ها ضعیف است و یا طریقی برای آن‌ها در مشیخه ذکر نشده می‌پردازیم؛ ولی اگر شیخ تنها به کتب راوی طریق داشته باشد و طریق هم صحیح باشد، در صورتی می‌توانیم از آن در تصحیح روایات تهذیب و استبصار استفاده کنیم که احراز کنیم، این روایات از همان کتاب نقل شده و یا احراز کنیم که راوی روایات دیگری در غیر این کتاب ندارد؛ بنابراین، باید فرق بگذاریم بین تعبیر (اخبرنا بجمیع روایاته و کتبه؛ اخبرنا بجمیع روایاته) با تعبیر (اخبرنا بکتبه.)

یکی از محقّقان با تتبّع در الفهرست، مشیخه‌ی استبصار و اجازات بیش از دویست نفر را شناسایی نموده که شیخ طوسی به همه‌ی کتب و روایات آن‌ها طریق دارد.[٧٣]

نتیجه‌گیری

از شیوه‌های ارزش‌گزاری حدیث و پی‌بردن به صحّت صدور آن از معصوم(ع) ارزیابی علمی اسناد و طرق است، بر این اساس، نویسندگان کتب اربعه حدیثی شیعه، روش نقل حدیث با سند را در پیش گرفتند و در این میان شیخ طوسی جهت اختصار به حذف اوایل اسناد اقدام کرده و احادیث را به ‌صورت معلق نقل نموده است؛ ولکن جهت دفع توهم ارسال، واسطه‌های محذوف را در آخر کتاب تحت‌ عنوان «المشیخه» آورده است که از آن به «طریق» تعبیر می‌شود.

طریق شیخ طوسی در مشیخه کامل نیست؛ بلکه دارای دو نقص اساسی است که موجب ضعف سند حدیث می‌گردد. یکی عدم ذکر طریق و دیگری ضعف طریق. برای جبران این نقیصه می‌توان از روش‌های گوناگونی استفاده کرد که یکی از آن‌ها مراجعه به طرق و اسناد شیخ طوسی در الفهرست و تعویض اسناد صحیح به ‌جای اسناد ضعیف است.

[٧٣]. اصول علم الرجال، ج١، ص١٦٢ - ١٧٥ .