ترجمه تفسیر المیزان - علامه طباطبایی - الصفحة ١٨١ - اشاره به اينكه شيطان بر فكر آدمى در بعضى موارد سلطه دارد و مراد از مجسم شدن شيطان، مجسم شدن براى فكر بشر است

اگر نسبت به قلب غير ملتئم لحاظ شود گفته مى‌شود: عداوة و معاداة دشمنى و اگر نسبت به راه رفتن غير ملتئم رعايت شود گفته مى‌شود عدو- دويدن ، و اگر نسبت به معاشرت غير ملتئم ملاحظه شود گفته مى‌شود عدوان و عدو و از آن باب است قول خداى تعالى كه مى‌فرمايد:(فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ) و اگر نسبت به اجزاء محل نشستن غير ملتئم ملاحظه شود گفته مى‌شود: مكان ذو عدواء- محلى ناصاف و عدو به معناى دشمنى را هم در مفرد و هم در جمع عدو مى‌گويند، هم مى‌گويند رجل عدو و قوم عدو و در قرآن است:(وَ يَوْمَ يُحْشَرُ أَعْداءُ اللَّهِ)[١].

بغض و بغضاء ضد محبت است، و صد به معناى گردانيدن راه است بر كسى و يا چيزى انتها هم به معناى پذيرفتن نهى است و هم به معناى ضد ابتدا. معناى لغات آيه بيان شد اينك به تفسير آن پرداخته و مى‌گوييم:

همانطورى كه سابقا اشاره شد سياق اين آيه بيان جمله‌(مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ) يا (رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ‌) است، و معنايش اين است كه اينكه گفته شد اين امور از عمل شيطانند يا هم رجس و هم از عمل شيطانند براى اين است كه شيطان هيچ غرضى از اين اعمال خود يعنى خمر و ميسر ندارد، مگر ايجاد عداوت و بغضا بين شما، و اينكه به اين وسيله شما را به تجاوز از حدود خدا و دشمنى با يكديگر وادار كند، و در نتيجه بوسيله همين شراب و قمار و انصاب و ازلام شما را از ذكر خدا و نماز باز بدارد، و اينكه عداوت و بغضا را تنها از آثار شراب و قمار دانسته از اين جهت است كه اين اثر در آن دو ظاهرتر است، چون معلوم است كه نوشيدن شراب باعث تحريك سلسله اعصاب شده و عقل را تخدير و عواطف عصبى را به هيجان در مى‌آورد، و اين هيجان اعصاب اگر در راه خشم و غضب بكار رود معلوم است كه چه ثمرات تلخى به بار مى‌آورد و بزرگترين جنايت را، حتى جناياتى را كه درندگان هم از ارتكاب آن شرم دارند براى شخص مست تجويز مى‌كند، و اگر در مسير شهوت و بهيميت قرار گيرد معلوم است كه سر به رسوايى در آورده و هر فسق و فجورى را چه در باره مال و عرض خود و چه در باره ديگران در نظرش زينت داده و او را به هتك جميع مقدسات دينى و اجتماعى وا مى‌دارد، دزدى و خيانت و دريدن پرده محارم خود و فاش كردن اسرار و ورود به خطرناك‌ترين ورطه‌هاى هلاكت و امثال آن را در نظرش ناچيز جلوه مى‌دهد، چنان كه آمار ممالك مترقى كه نوشيدن مشروبات الكلى در بينشان رواج دارد نشان داده كه درشت‌ترين ارقام جنايات و

[١] مفردات راغب ص ١٨٨.