هيچ دانشمند متفكر و اهل بحثى كه كارش غور و تعمق در مسائل كلى علمى است در اين ترديد ندارد كه مساله توحيد از همه مسائل علمى دقيق‌تر و تصور و درك آن از همه دشوارتر و گره آن از همه پيچيده‌تر است، چون اين مساله در افقى قرار دارد كه از افق ساير مسائل علمى و نيز از افق افكار نوع مردم بلندتر است، و از سنخ مسائل و قضاياى متداولى نيست كه نفوس بتواند با آن انس گرفته و دلها به آن راه يابد، و معلوم است كه چنين مساله‌اى چه معركه‌اى در دلها بپا خواهد كرد، و عقول و افكار براى درك آن سر از چه چيزهايى در خواهند آورد، چون اختلاف در نيروى جسمانى بواسطه اختلاف ساختمانهاى بدنى اعصاب فكرى را هم مختلف مى‌كند، و در نتيجه فهم و تعقل در مزاج‌هاى مختلف از نظر كندى و تيزى و خوبى و بدى و استقامت و كجى مختلف مى‌شود.

اينها همه مسلم است، و كسى را در آن ترديد نيست، قرآن كريم هم در آيات چندى به آن اشاره كرده، از آن جمله مى‌فرمايد:(هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ إِنَّما يَتَذَكَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ)[١] و نيز مى‌فرمايد:(فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنا وَ لَمْ يُرِدْ إِلَّا الْحَياةَ الدُّنْيا ذلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ)[٢] و نيز مى‌فرمايد.(فَما لِهؤُلاءِ الْقَوْمِ لا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً)[٣] و نيز در ذيل آيه ٧٥ همين سوره كه از آيات مورد بحث است مى‌فرمايد:(انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآياتِ ثُمَّ انْظُرْ أَنَّى يُؤْفَكُونَ)[٤].

و اين اختلاف درك‌ها و تفكرات در طرز تلقى و تفسير يكتايى خدا از همه جا

[١] آيا برابرند آنان كه ميدانند با آنان كه نميدانند اين را تنها صاحبان خرد مى‌فهمند و متذكر ميشوند. سوره الزمر آيه ٩.

[٢] پس روى بگردان از كسى كه پشت كرد و روى گردانيد از قرآن ما و جز زندگى مادى دنيا را نخواست آرى پايه معلومات انسان همين اندازه است. سوره نجم آيه ٣٠.

[٣] پس چه مى‌شود اين مردم را كه نمى‌فهمند و نزديك هم نيست حديثى را درك كنند. سوره نساء آيه ٧٨.

[٤] ببين چگونه بر ايشان آيات را بيان مى‌كنيم آن گاه ببين چگونه از شنيدن حق روى مى‌گردانند.

سوره مائده آيه ٧٥.