٨- و در كتاب مناقب است كه رسول اللَّه ٦ آن قدر مى‌گريست كه بيهوش مى‌شد، خدمتش عرضه مى‌داشتند مگر خداى تعالى در قرآن نفرموده كه خداوند از گناهان گذشته و آينده تو، در گذشته پس اين همه گريه براى چيست؟! مى‌فرمود: درست است كه خدا مرا بخشيده، ليكن من چرا بنده‌اى شكرگزار نباشم، و همچنين بود بيهوشى‌هاى على بن ابى طالب وصى آن حضرت در مقام عبادتش‌[١].

مؤلف: گويا سائل خيال مى‌كرده كه بطور كلى عبادت براى ايمنى از عذاب است، و حال آنكه چنين نيست، بلكه رواياتى وارد شده كه عبادت از ترس عذاب مانند عبادت بندگان از ترس موالى است، بناى پاسخ آن جناب هم بر اين است كه عبادت از باب شكر خداى سبحان است، و اين چنين عبادت، عبادت كرام و قسم ديگرى است از عبادت.

و در ماثور از ائمه اهل بيت (ع) هم وارد شده كه بعضى از عبادتها از ترس عقاب است و اين عبادت نظير عبادتى است كه غلامان براى آقاى خود و از ترس او انجام مى‌دهند، و بعضى از عبادات عبادتى است كه به طمع ثواب انجام مى‌شود، اين عبادت نظير عبادت تجار است كه از هر كارى سود آن را در نظر دارند، و بعضى از آنها عبادتى است كه به خاطر اداى شكر نعمتهاى خداى سبحان انجام مى‌شود[٢].

و در بعضى روايات از اين قسم عبادت تعبير شده به اينكه بخاطر محبت خداى سبحان انجام مى‌شود، و در بعضى از روايات ديگر دارد كه بخاطر اين انجام مى‌شود كه خدا را اهل و سزاوار عبادت مى‌بيند.

و ما در تفسير جمله‌(سَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ)[٣] در جلد چهارم ص ٧٥ اين كتاب در باره معناى اين روايات بطور مفصل بحث كرديم، و در آنجا گفتيم كه شكر در عبادت خدا، عبارتست از اخلاص نيت براى خدا، و شاكرين همان مخلصين (به فتح لام) از بندگان خدايند، و مقصود از آيه شريفه‌(سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ. إِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ)[٤] و امثال آن، همين مخلصين مى‌باشند.

٩- و در كتاب ارشاد ديلمى است كه ابراهيم خليل (ع) وقتى به نماز مى‌ايستاد جوش و خروشى نظير هيجان و اضطراب اشخاص ترسيده، از او شنيده مى‌شد، و

[١] و مستدرك الوسائل ج ٢ ص ٢٩٥ و در المنثور ج ٦ ص ٧٠ ط بيروت.

[٢] بحار الانوار ج ٧٠ ص ٢٥٥ ح ١٢.

[٣] سوره آل عمران آيه ١٤٤.

[٤] منزه است خدا از آنچه كه آنها توصيفش مى‌كنند مگر بندگان مخلص او. سوره صافات آيه ١٦٠.