قرار گرفته و وحشت همه جاى دلش را پر كرده قيافه‌هاى مخوف و آوازهاى وحشت‌زايى احساس مى‌كند كه هر لحظه او را بر جانش تهديد مى‌نمايد اين قيافه‌ها همان صورتهاى مخوفى است كه عوام آن را غول و يا هاتف و يا جن و امثال آن مى‌نامند.

و چه بسا محبت مفرط و يا حسرت و تاسف شديد هم اين اثر را داشته باشد، يعنى همه جاى دل را پر كرده و بين آدمى و بين حواس ظاهريش حايل شود، و تمامى مشاعرش را مرتكز محبوب يا در آن مطلب تاسف آور سازد، و نتيجتا در حال خواب و يا بين خواب و بيدارى امور مختلفى را از وقايع گذشته و يا حوادث آينده و يا خفايايى را كه دست حواس ديگران به آن نمى‌رسد احساس كند.

و چه بسا اگر اراده آدمى با ايمانى كامل و يقينى محكم و اذعانى جازم همراه و توأم شود، كارهايى كند كه اشخاص متعارف از آن عاجز باشند، و اسباب عادى نتوانند انسان را به چنين نتايجى هدايت كنند.

اين حوادث و پيش‌آمدهاى غير عادى كه گفتيم حوادث جزئيه‌ايست كه بالنسبه به حوادث پيش پا افتاده، نادر بشمار مى‌رود، و حدوث اين حوادث از جهت حدوث عوامل مختلفه‌ايست كه سابقا به آن اشاره شد، و اما اصل وقوع آن چون خيلى محل حاجت نيست، لذا خيلى لازم نمى‌دانيم كه در اثبات و استدلال بر آن خود را بزحمت بيندازيم، چون يك يك ما يا از خود يا از ديگران اينچنين حالت‌ها را سراغ داريم، و اما اينكه سبب حقيقى اين امر چيست؟ اين نيز مورد حاجت و اينجا هم جاى تعرضش نيست.

چيزى كه اشاره و تنبيه بر آن در اينجا اهميت دارد اين است كه اينگونه امور، امورى هستند كه در وقوعشان حاجت دارند به اينكه نفس از هر چيزى كه از خود خارج است و مخصوصا از لذائذ جسمانى منصرف شده و لحظه‌اى بخود متوجه شود و لذا مى‌بينيم در باب رياضت نفس با اينكه داراى انواع مختلف و بى‌شمارى است، مع ذلك در همه آنها اجمالا مخالفت با نفس و آن را از امور خارج از خود پرهيز دادن اساس كار به شمار مى‌رود، و اين نيست مگر براى اينكه فرو رفتن نفس در خواسته‌ها و شهوات خويش او را از پرداختن به خود منصرف ساخته و به شهوات و امور خارج از خود راهنمايى مى‌كند، نتيجتا نيروى شگرف نفس را كه بايد صرف يك كار- اصلاح خود- شود در آن شهوات تقسيم و پراكنده نموده و آن را از اصلاح خويش باز داشته و سرگرم شهواتش مى‌كند.

[٣- با ترك لذائذ جسمانى و تن به رياضت دادن، بطور موقت يا مستمر، قدرت شگرف نفس بارز مى‌شود]

٣- در اين مطلب جاى شك نيست كه عواملى كه آدمى را به اينگونه آثار نفسانى دعوت مى‌كند همانطورى كه براى بعضى از افراد بطور موقت و زمانى كوتاه ميسر مى‌شود،