در اينجا ممكن است از جمله:(لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ) از نظر اينكه منفى در آن يعنى جمله: گمراهان بشما ضرر نمى‌رسانند مطلق است، و صفت و عمل معينى از آنها نيست اين معنا را استفاده كرد كه كفار هيچ وقت نمى‌توانند به جامعه اسلامى پرداخته و آن را بصورت جامعه غير اسلامى در آورند، بعبارت ديگر ممكن است معناى آيه اين باشد كه: شما اى مسلمين هدايت خود را حفظ كنيد، و بدانيد كه گمراهان هيچوقت نمى‌توانند با قوه قهريه خود مجتمع اسلامى شما را به يك مجتمع غير اسلامى تبديل كنند.

بنا بر اين احتمال، آيه مورد بحث در مقام بيان مطلبى است كه آيه‌(الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ)[٢] و آيه:(لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذىً وَ إِنْ يُقاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبارَ)[٣] در صدد بيان آنند.

جمعى از مفسرين گذشته گفته‌اند كه مفاد آيه، ترخيص و تجويز ترك دعوت دينى و تبليغ و امر به معروف و نهى از منكر است، و گفته‌اند كه آيه مختص است به زمان و حالى كه شرط دعوت و امر به معروف و نهى از منكر كه همان ايمنى از ضرر است موجود نباشد، و در اين باره روايات زيادى هم نقل كرده‌اند كه ما بزودى در بحث روايتى آينده به آنها اشاره مى‌كنيم، و لازمه اين تفسير اين است كه جمله‌(لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ) كنايه باشد از نبودن تكليف يعنى شما خود پايدار در دين باشيد و بدانيد كه آنان بشما ضررى نمى‌رسانند، يعنى از ناحيه ايشان تكليفى متوجه شما نمى‌شود. و گرنه متضرر شدن مجتمع اسلامى از ناحيه شيوع گمراهى و كفر و فسق آنها قابل انكار و جاى شك نيست‌[٤].

اين معنايى است كه بعضى از مفسرين سلف براى آيه كرده‌اند، و ليكن معنايى است بسيار بعيد، و سياق آيه به هيچ وجه با آن سازگار نيست، چون لسان آيه لسان مخصص عمومات امر

[١] خيره مكن چشم‌هاى خود را به چيزى كه از زينت‌هاى حيات دنيوى از هر كدام مكررش را به آنان داده‌ايم. سوره طه آيه ١٣١.

[٢] كفار جز آزارهاى زبانى ضررى بشما نمى‌رسانند و اگر هم در مقام جنگ با شما برآيند شكست خورده و پا به فرار مى‌گذارند. سوره مائده آيه ٣.

[٣] هرگز( دشمنان اسلام) آسيب و زيان سخت بشما نتوانند رسانيد و اگر به كارزار شما آيند از جنگ خواهند گريخت. سوره آل عمران آيه ١١١.

[٤] تفسير المنار ج ٧ ص ٢١١.