[١]. و نيز فرموده:(وَ لا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَ لَا السَّيِّئَةُ)[٢]، پس اينكه فرمود:(لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ) مبنى است بر مطلبى كه گفته شد، و بر حسب كنايه فرمود ضرر نمى‌رساند، و گرنه غرض نهى مؤمنين است از اينكه از ضلالت كسى كه گمراه شده، مرعوب و متاثر شوند، و اين باعث شود كه راه هدايت را رها كرده بگويند، چنان كه مى‌گويند:

دنياى امروز با معنويات مساعد نيست، و اجازه نمى‌دهد انسان اديان و معنويات را كيش و آيين خود قرار دهد، زيرا امور معنوى براى مردم قرون وسطى خوب بود، كه مردمى ساده لوح و سطح معارف و تمدن‌شان خيلى نازل و پايين بود، نه براى مثل چنين زمانى كه آن مردم منقرض و آن دوره سپرى شده است، چنان كه خداى تعالى همين حرف را از زبان آنها نقل نموده و مى‌فرمايد:(وَ قالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدى‌ مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنا)[٣] خلاصه معنا اين است كه اگر ما هدايت تو را با اينكه حق است بپذيريم ما را از شهر بيرون مى‌كنند. و نيز نهى مى‌كند از اينكه از ضلالت آنان متوحش شده و بر هدايت خود بترسند و بخيال خود به جلوگيرى از ضلالت آنان پرداخته و خود را فراموش كنند، و رفته رفته مانند آنان گمراه شوند، زيرا آنچه بر هر مؤمنى واجب است دعوت مردم بسوى خدا و امر به معروف و نهى از منكر و خلاصه اسباب عادى هدايت را بكار بردن و سپس اثر و مسبب را به خدا واگذاشتن است، زيرا همه امور بدست اوست.

و اما اينكه براى نجات مردم از هلاكت، خود را به هلاكت بيندازند اين صحيح نيست و خدا هم، چنين دستورى نداده، و كسى را به زشتى‌هاى ديگرى مؤاخذه نفرموده، و هيچ كسى وكيل خدا بر ديگران نيست، بنا بر اين برگشت معناى آيه به همان معنايى است كه آيات زير در مقام بيان آنند:(فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ عَلى‌ آثارِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهذَا الْحَدِيثِ أَسَفاً. إِنَّا جَعَلْنا ما عَلَى الْأَرْضِ زِينَةً لَها لِنَبْلُوَهُمْ أَيُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا. وَ إِنَّا لَجاعِلُونَ ما عَلَيْها صَعِيداً جُرُزاً)[٤]

[١] سوره مائده آيه ١٠٠.

[٢] سوره حم سجده آيه ٣٤.

[٣] سوره قصص آيه ٥٧.

[٤] شايد( اى محمد) ميخواهى بخاطر اينكه قومت به قرآن ايمان نمى‌آورند خود را از اندوه هلاك سازى، ما همه آنچه كه بر روى زمين است زينت زمين قرار داده‌ايم تا بيازماييم آنان را كه كدامشان عمل نيك مى‌كنند، و بدرستى ما هر آينه آنچه بر پشت زمين است با خاك يكسان كرده و بصورت خاكش در مى‌آوريم. سوره كهف آيه ٨.