ترجمه تفسیر المیزان - علامه طباطبایی - الصفحة ١٨٤ - اشاره به اينكه شيطان بر فكر آدمى در بعضى موارد سلطه دارد و مراد از مجسم شدن شيطان، مجسم شدن براى فكر بشر است

(فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنا وَ لَمْ يُرِدْ إِلَّا الْحَياةَ الدُّنْيا ذلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ)[١] و ذكر خدا در اين آيات در مقابل فراموشى او بكار رفته كه مستلزم از ياد بردن عبوديت و انجام مراسم دينى است كه جز انجام آن راه ديگرى براى سعادت نفس نيست، چنان كه آيه شريفه‌(وَ لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ)[٢] هم اشاره به همين معنا دارد.

اما اينكه فرمود:(فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ) استفهامى است توبيخى كه مختصر دلالتى بر اينكه مسلمين آن روز خيلى گوش به فرمان خدا نبوده‌اند دارد، چون از آن استفاده مى‌شود كه نواهى ديگرى را كه قبل از اين نهى بگوششان خورده اطاعت نكرده‌اند، اين آيه يعنى:(إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ ...) به منزله تفسيرى است براى آيه‌(يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَ الْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَ مَنافِعُ لِلنَّاسِ وَ إِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما ) زيرا بيان مى‌كند كه نفع و گناهى كه در آن آيه در خمر و ميسر فرض شد طورى نيستند كه روزى از هم جدا شده و تنها نفع آن دو بماند، يا نفعش غالب شود، تا در نتيجه حلال گردد، و مانند دروغ مصلحت‌آميز نيست كه در عين اينكه گناه است ممكن است روزى نافع شود، و چه بسا روزى در اصلاح ذات بين و امثال آن نفعش بحدى برسد كه بر ضررش غالب و در نتيجه حلال و جايز گردد، و تفسير بودنش از اينجاست كه بعد از اينكه مى‌فرمايد:(رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ) آن گاه رجس بودن آن را بوسيله كلمه انما حصر نموده و فرموده:( إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ وَ الْبَغْضاءَ فِي الْخَمْرِ وَ الْمَيْسِرِ وَ يَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَ عَنِ الصَّلاةِ)- اين اعمال جز اين نخواهد بود كه هر وقت واقع شوند، رجس و پليد و عمل شيطانند، و شيطان هم جز اينكه بوسيله اين‌ها بين شما عداوت و بغضا بيندازد و شما را از نماز و ياد خدا غافل سازد غرض ديگرى ندارد و كوتاه سخن اينكه، هيچ اميدى به اينكه روزى نفع اين اعمال از گناهش بيشتر و در

[١] پس روى بگردان از كسى كه از ياد ما و قرآن ما روى گردانيد و جز زندگى مادى دنيا را نخواست. آرى، آرى علم آنان تنها در اطراف ماديات دور مى‌زند و از ماديات پا فراتر نگذاشته‌اند. سوره نجم آيه ٣٠.

[٢] و نباشيد مانند كسانى كه خدا را فراموش كردند و خدا هم چنين كيفرشان داد كه خود آنان را از ياد خودشان برد. سوره حشر آيه ١٩.