پيدايش مذاهب - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١٨٩ - بحث و بررسى
و يا اين كه بسيارند كسانى كه فقط به خاطر لذّت جنسى به زندگى زناشويى اقدام مىكنند و نه تنها اثر اصلى آن كه بقاى نسل است انگيزه آنها در اين كار نيست، بلكه گاهى به فرزندانى كه نصيب آنها مىشود به عنوان «اولاد ناخواسته» نگاه مىكنند.
و يا در جنگهاى صليبى، صليبيّون هرگز به فكر استفاده از علم و تمدّن مسلمين و اقتباس از آن نبودند، بلكه انگيزههاى ديگرى آنها را به جنگ دعوت كرد، در حالى كه سرانجام اثر مهمّى را كه گرفتند، همان اقتباس علمى و فرهنگى بود.
بنابراين آن چه طرفداران اين فرضيّه مىتوانند در اين زمينه ادّعا كنند، اين است كه مذهب اصيل، به خاطر دعوت به سوى توحيد و وحدت كلمه، اثر قابل ملاحظهاى در تشكيل جامعه واحد انسانى از نژادهاى گوناگون و مناطق جغرافيايى مختلف و در نتيجه تمركز نيروها و مبارزه با فئودالها داشته است، ولى هيچ دليلى در دست ندارند كه اين نتيجه انگيزه گرايش به مذهب بوده است، بلكه همان طور كه در پايان فرضيّهها و نظريّههاى مختلف در زمينه گرايش به مذهب خواهيم ديد، مذهب يك ريشه فطرى و نهادى و يك دليل منطقى روشن در جهان هستى و در جزء جزء موجودات اين عالم و چگونگى ساختمان آنها دارد. اين نظام خاصّ است كه انسان را ملزم به قبول يك عقل كل، در ماوراى جهان طبيعت مىكند، زيرا بدون قبول چنين امرى، تفسير نظام موجود امكانپذير نيست؛ و چون جامعه شناسان مادّى و ماترياليست حاضر به رها ساختن پايه اصلى مكتب خود نبودهاند اين انگيزه واقعى را رها كرده و براى يافتن تفسير مادّى اصرار دارند.
به هر حال، وجود اثر ضدّ استعمارى در مذاهب راستين قابل انكار نيست و تاريخِ تلاشها و جهادهاى آزادىبخش معاصر در كشور الجزاير و بسيارى ديگر از كشورهاى قارّه آفريقا و حتّى آسيا، گواه آن است؛ ولى اين يك «اثر» است نه «انگيزه» و تمام اشتباه طرفداران اين فرضيّه در همين قسمت نهفته شده است.