اگر عذاب دنيا تأخير بيفتد عذاب آخرت صد در صد قطعى است آنچنان مسلم است كه قرآن به صورت يك امر فعلى از آن ياد مى‌كند و مى‌گويد: «جهنم گويى هم اكنون آنها را احاطه كرده است»!

(آيه ٥٥)- سپس مى‌افزايد: «آن روز كه عذاب الهى از بالاى سر و از پايين پا، آنها را فرا مى‌گيرد، و به آنها مى‌گويد: بچشيد آنچه را كه عمل مى‌كرديد» روز سخت و دردناكى است‌ (يَوْمَ يَغْشاهُمُ الْعَذابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ وَ يَقُولُ ذُوقُوا ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ).

(آيه ٥٦)-

شأن نزول:

اين آيه در باره مؤمنانى نازل شده كه در مكّه تحت فشار شديد كفار بودند، بطورى كه توانايى بر اداى وظايف اسلامى خود نداشتند. به آنها دستور داده شد از آن سرزمين هجرت كنند.

تفسير:

هجرتى بايد كرد! از آنجا كه در آيات گذشته سخن از موضعگيريهاى مختلف مشركان در برابر اسلام و مسلمانان بود در اينجا به وضع خود مسلمانان پرداخته و مسؤوليت و وظيفه آنها را در برابر يكى از مشكلاتى كه در ارتباط با كفار دارند يعنى مشكل اذيت و آزار و محدوديت و فشار آنها را بيان مى‌كند.

مى‌فرمايد: «اى بندگان من كه ايمان آورده‌ايد (و هم اكنون براى انجام وظايف دينى خود تحت فشار دشمن هستيد) سرزمين من وسيع است (به جاى ديگر هجرت كنيد و) مرا بپرستيد» (يا عِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِي واسِعَةٌ فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ). چرا كه هدف آفرينش انسان بندگى خداست. هر گاه اين هدف اساسى و نهايى زير پا بماند راهى جز هجرت نيست.

(آيه ٥٧)- از آنجا كه يكى از عذرهاى كسانى كه در بلاد شرك مى‌ماندند و حاضر به هجرت نبودند اين بود كه ما مى‌ترسيم از ديار خود بيرون برويم و خطر مرگ به وسيله دشمنان، يا گرسنگى، يا عوامل ديگر ما را تهديد كند به علاوه به فراق بستگان و خويشاوندان و فرزندان و شهر و ديار خود مبتلا شويم، قرآن در اين آيه به عنوان يك پاسخ جامع به آنها مى‌گويد: سر انجام همه انسانها مى‌ميرند، و «هر كسى مرگ را مى‌چشد، سپس به سوى ما باز گردانده مى‌شويد» (كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَ‌