اين روايت ، بيست خصلت را براى مؤمن بر مى شمرد كه سبب كمال ايمان وى مى شوند . در آغاز روايت ، اين چنين فرموده است: بيست ويژگى در مؤمن وجود دارد كه اگر يكى از آنها در وى نباشد، ايمان وى كامل نخواهد بود . سپس به اين ويژگى ها اشاره مى فرمايد كه برخى از آنها عبارت اند از: حضور در [صفوف] نماز ؛ پرداختن زكات اموال خود ؛ دستگيرى و سير كردن گرسنگان و بيچارگان ؛ توجه و مراقبت از احوال يتيمان ... ؛ اين كه مؤمن به هنگام سخن گفتن ، جز راست بر زبان جارى نمى سازد ؛ بر وعده هاى خود پا بر جاست و خلف وعده نمى كند ؛ و آن گاه كه وى را امين شمرند، خيانت نمى كند . [١] روشن است كه اين روايت ، بر نقش عمل در به كمال رسيدن ايمان، تأكيد دارد و مؤيّد ديدگاه شارح است كه عمل را جدا از ايمان دانسته، آن را مؤيّد و سبب رشد و به كمال رسيدن ايمان مى داند.

٣ . تأثير عمل ، در تكامل ايمان

روشن شد كه عمل گرچه جزء ايمان نيست ، در آن اثر مى گذارد . به جهت همين نقش مؤثّر عمل در رشد و شكوفايى ايمان است كه برخى از روايات، ايمان را همراه با عمل تعريف كرده اند و ايمانى را كه رنگى از اخلاق نيكو و آراستگى نداشته باشد، ايمانى بى اثر دانسته اند. شارح نيز خود ، به اين نكته راه برده است و در باره آن دسته از روايات كه به گونه اى ، عمل را در تعريف ايمان گنجانده اند ، مى گويد: مراد از ايمان در اين دسته از روايات، همان ايمان كامل است. [٢] مرحوم ملّا صالح اگرچه بر اساس روايات، حقيقت ايمان را تصديق قلبى و اقرار

[١] همان جا. نزديك به همين مضمون، روايات ديگرى از معصومان عليهم السلام وارد آمده است ر. ك: همان، ج٩، ص ١٩٨ ـ ١٩٩.[٢] همان، ج٩، ص ٩٩.[٣] در گفتارهاى بعدى، ذيل عنوان «ارتباط ايمان با گناه»، بيشتر سخن خواهيم گفت و در آن جا روشن مى شود كه چگونه ايمان با گناه، قابل جمع است.[٤] شرح اُصول الكافى، ج٨، ص ٤٧.[٥] ر .ك: همان جا.[٦] ر .ك: همان جا و ج ٩، ص ١٥٨.[٧] همان، ج ٨، ص ٣، ٤٧، ٥٥، ٨٥، ١٠٠، ١٠٤، ١٢٤ و ١٢٥.[٨] همان، ص ١١٤.[٩] همان، ص٩٩.[١٠] تحف العقول، ص ٣٦٩.