عمل را بيرون از حقيقت ايمان و البته شرط آن دانسته اند. برخى نيز عمل را نه جزوِ ايمان دانسته اند و نه شرط آن و توضيح بيشترى نداده اند كه احتمالاً عمل رابه عنوان آثار ايمان پذيرفته اند. علّامه مجلسى ، پس از يادآورى و بيان اطلاقات فراوانِ هر يك از واژگان اسلام و ايمان در متون دينى ، راه كارهايى را در تبيين آيات و روايات دال بر داخل بودن اعمال در ايمان مطرح كرده كه به نحوى ، شامل ديدگاه هاى مختلفى است كه در اين باره عرضه شده اند . راه كارهاى پيشنهادى وى عبارت اند از: ١. متون را بر ظواهر خود حمل كنيم و بگوييم كه عمل در برخى معانى ايمان داخل در حقيقت آن است ؛ ٢. ايمان ، اصل عقايد باشد ؛ امّا نام گذارى عقايد به ايمان ، مشروط به اعمال باشد ؛ ٣. قائل به مراتب متفاوت ايمان باشيم كه اعمال بسيار يا كم ، كاشف از حصول مرتبه اى خاص از آن باشد ؛ زيرا بى گمان ، شدّت يقين در كثرت اعمال نيك و ترك گناهان ، مدخليت دارد. [١] چنان كه ياد شد ، گروهى از عالمان اماميه ، عمل را داخل در حقيقت ايمان دانسته اند. از منظر ايشان ، ايمان ، حقيقتى است مركّب از تصديق قلبى و عمل جوارح. افزون بر شيخ مفيد ـ كه موضع وى نقل شد ـ ، از ملاحظه عنوان دهى ابواب و گزينش احاديث در آثار صدوق ، چنين بر مى آيد كه وى نيز ظاهرا قائل به اين ديدگاه است. [٢] ابن بطريق حلّى ، با بيان اين كه معناى واژگانىِ ايمان ، تصديق است ،

[١] بحار الأنوار، ج ٦٦ ، ص ١٢٨. سيّد عبد اللّه شُبّر نيز اين راه كارها را پيشنهاد داده است. گفتنى است كه راه كار سوم در بيان ، اين گونه آمده است كه بگوييم ايمان ، مراتب و درجات دارد. ايمان ، عبارت است از عقايد حقّه و اعمال شرط كمال آن يا جزء ايمان كامل است ، نه اصل ايمان كه مراتب كمال ايمان با اختلاف مراتب طاعات و ترك معاصى، مختلف مى گردد (ر . ك : حق اليقين، ج ٢ ، ص ٢٢٩ ـ ٢٣٠).[٢] وى در عيون أخبار الرضا (ج ١ ، ص ٢٦٦) بابى گشوده با عنوان «باب ما جاء عن الرضا فى الإيمان ? و أنه معرفة بالجنان و إقرار باللسان و عمل بالأركان» . در اين باب ، شش حديث آمده است. در الخصال (ص ١٧٨) باب «الايمان ثلاثة أشياء» و در معانى الأخبار ، (ص ١٨٦) باب «معنى و الاسلام و الايمان» متضمن احاديثى در اين باره است. گفتنى است كه بحرانى نيز اين ديدگاه را به شيخ صدوق نسبت داده است (الحدائق الناضرة، ج ٢٢ ، ص ٢٠١). اگر عنوان هاى الكافى مانند «باب فى أن الإيمان مبثوث لجوارح البدن» (همان، ج ٢ ، ص ٣٣) را نشانه برداشت نويسنده الكافى از احاديث و حاكى از ديدگاه وى بدانيم، طبعا شيخ كلينى نيز از طرفداران نظريه جزئيت عمل در ايمان خواهد بود. از غير اماميان نيز قاضى نعمان مغربى ، بر پايه حديثى از امام صادق عليه السلام بر سه مؤلفه اى بودن ايمان ، تأكيد ، و ديدگاه هاى ديگر را نقد كرده است (دعائم الإسلام، ج ١ ، ص ٢).