حديث پژوهى - مهريزى، مهدى - الصفحة ٥٨ - ١ قرآنيون

شكل گرفته‌اند. اين پنج جريان، عبارت‌اند از:

١. قرآنيون، ٢. نوگرايان، ٣. صوفيه، ٤. سَلَفى‌ها، ٥. جريان غالب.

شكل‌گيرى هر يك از اين جريان‌ها، بسترى فرهنگى و جغرافيايى ويژه خود داشته است: خاستگاه قرآنيون، شبه قاره هند و مصر است، خاستگاه نوگرايان را بيشتر مى‌توان در مصر جستجو كرد، سلفى‌ها بيشتر در سوريه و عربستان فعاليت داشته‌اند و جريان صوفيه، در غرب جهان اسلام، حضور چشم‌گيرى دارد.

اينك به گزارش اجمالى از اين پنج جريان، اهتمام مى‌ورزيم، بدان اميد كه روزنه‌اى به روى پژوهش‌هاى گسترده و عميق بگشايد.

١. قرآنيون‌

اينان تنها قرآن، سنّت عملى پيامبر (از آن رو كه متواتر است) و سنّت قولىِ متواتر را معتبر مى‌دانند، در استخراج معارفِ دين، به خبر واحد اعتنايى ندارند و در انكار حجّيت خبر واحد، به هشت دليلْ تمسك كرده‌اند كه يا به انكارِ وحيانى بودن حديث برمى‌گردد و يا انكار احراز و اثبات آن.

خاستگاه اين ديدگاه، در دوره معاصر، هند و مصر است و مى‌توان از سيد احمدخان هندى (١٨١٧- ١٨٩٧ م) و شاگردانش چون چراغ على (١٨٤٤- ١٨٩٧ م)، محمّد توفيق صدقى (١٢٩٨- ١٣٥٦ ق/ ١٨٨١- ١٩٢٠ م) در مقاله «الإسلام هو القرآن وحده»، ابو شادى احمد زكى (١٨٩٢- ١٩٥٧ م) در كتاب ثورة الإسلام، دكتر اسماعيل دهم (١٣٢٩- ١٣٥١ ق/ ١٩١١- ١٩٤٠ م) در كتاب مصادر التاريخ الإسلامى، محمّد ابو زيد الدمنهورى (م ١٢٨٨ ق/ ١٨٧١ م) در كتاب تفسير القرآن بالقرآن، به عنوان كسانى كه به صراحت، به اين مسئله پرداخته‌اند و درباره‌اش قلم زده‌اند، نام بُرد.[١]

[١]. براى آگاهى بيشتر از اين ديدگاه و نقدهاى وارد بر آن، ر. ك: مقاله« رابطه قرآن و حديث»( كه در همين بخش بدان اشاره شد)؛ القرآنيون و شبهاتهم حول السنّة، خادم حسين الهى بخش؛ قصة الهجوم على السنّة؛ زوابغ فى وجه الحديث قديماً و حديثاً، صلاح الدين مقبول احمد، ص ٦٩- ٢٥٤