حديث پژوهى - مهريزى، مهدى - الصفحة ٢١٢ - يك فهرست مصادر اوليه رجال شيعه

يك. فهرست مصادر اوّليه رجال شيعه‌

پيش از ذكر عناوين كتب رجالى شيعه، يادآورى چند نكته، ضرورى است:

١. كتاب‌هايى كه در قرون اوّليه نگاشته شده‌اند، به شش موضوع پرداخته‌اند:

١. معرفة الصحابة، ٢. معرفة الرجال و الرواة، ٣. المثالب و المناقب يا الجرح و التعديل، ٤. الفهرست، ٥. الأسماء و الكُنى و الألقاب، ٦. الطبقات.

٢. روشن است كه دانش رجال و راوى‌شناسى يا جرح و تعديل، با دانش‌هاى ديگرى چون: تاريخ، تراجم وانساب، ارتباط وثيق و نزديك دارد و هر يك از اين سه دانش، براى مباحث رجالى مفيدند؛ ليكن نبايد آنها را با دانش رجال، خلط كرد و نوشته‌هاى آن حوزه‌ها را به عنوان آثار رجالى برشمرد. از اين‌رو، در اين فهرست، از بيان چنين كتبى، خوددارى شده است (گرچه برخى از مؤلّفان، چنين آثارى را در زمره مصادر رجالى برشمرده‌اند).[١] ٣. برخى محقّقان و نويسندگان، پيش از اين، تلاش كرده‌اند تا به معرّفى اين آثار بپردازند و رنج‌هاى بسيارى بر خود هموار ساخته‌اند كه به تعدادى از آنها اشاره مى‌گردد:

الف. بهجة الآمال، ملّا على عليارى تبريزى (م ١٣٢٧ ق) (ج ١، ص ٣٦- ٤٤).

در اين اثر، از ٤٢ نفر صاحب تأليف، نام برده شده است كه برخى از آنان در دوره‌هاى اوّليه مى‌زيسته‌اند.

ب. مقباس الهداية، علّامه عبد اللَّه مامقانى (١٢٩٠- ١٣٥١ ق) (ج ٤، ص ١١- ٩٤).

در اين نوشته، از هشتاد نفر ياد شده كه گرچه صاحب تأليف نبوده‌اند، امّا در رجال و درايه، خبره بوده‌اند. البته اين فهرست، دوره‌هاى اوّليه تا عصر نويسنده را در برمى‌گيرد.

[١]. در كتاب تاريخ علم الرجال، نوشته شيخ حسين راضى عبداللَّه، به برخى آثار معرّفى شده به عنوان كتب رجالى برمى‌خوريم كه از ذكر آنها خوددارى شد، مانند: مقتل الحسن عليه السلام، مقتل حجر بن عدى و ...( ص ٢٦)، كتاب الأنبياء( ص ٢٨)، نسب آل أبى طالب( ص ٣٣) و من شهد صفّين مع علىّ من الأنصار( ص ٣٢) و ...