حديث پژوهى - مهريزى، مهدى - الصفحة ١٦٩ - تفاوت«اصل» و«كتاب»

مى‌رسد كه پيش از جستجو در فهرست‌نامه‌ها و مصادر، جهت بازشناسى اين آثار چهارصدگانه بايد پژوهشى را در زمينه «اصل»، «كتاب» و «تصنيف» به انجام رسانيد و در پرتو آن، به جستجو و بازشناسى و بازسازى آثار پرداخت.

تفاوت «اصل» و «كتاب»

در كتاب‌هاى «دراية الحديث» و برخى از آثار فقهى، بحث‌هايى درباره تفاوت اصل و كتاب، مندرج است. نويسندگان اين آثار، بر اساس فرض تفاوت دو عنوان، خواسته‌اند كه ويژگى‌هاى اصول را روشن سازند. در باب تفاوت اصل و كتاب، اين نظريه‌ها به چشم مى‌خورند:

١. علّامه سيّد مهدى بحرالعلوم، در اين زمينه مى‌نويسد:

الأصل فى اصطلاح المحدّثين من أصحابنا بمعنى الكتاب المعتمد الّذى لم ينزع من كتاب آخر.[١]

٢. ملّا عناية اللَّه قهپايى مى‌گويد:

فالأصل مجمع عبارات الحجّة عليه السلام والكتاب يشتمل عليه و على الاستدلالات والاستنباطات، شرعاً و عقلًا.[٢]

٣. علّامه وحيد بهبهانى، آورده است:

إنّ الأصل هو الكتاب الّذى جمع فيه مصنّفه الأحاديث الّتى رواها عن المعصوم عليه السلام أو عن الراوى، والكتاب والمصنَّف لو كان فيهما حديث معتمد معتبر لكان مأخوذاً عن الأصل غالباً.[٣]

٤. علّامه تهرانى مى‌نويسد:

[١]. رجال السيّد بحرالعلوم، ج ٢، ص ٣٦٧

[٢]. مجمع الرجال، ج ١، ص ٩

[٣]. الفوائد الرجالية، ص ٣٤( چاپ شده به همراه رجال الخاقانى)