از مجموع روايات ، به دست مى آيد كه بَدا سه معنا دارد : [١ .] بدا در علم ، آشكار شدن چيزى است بر خلاف آنچه مى دانسته است... . [١] او و ديگر علماى اهل سنّت ، خيال مى كنند كه وقتى سخن از «بَدا در اخبار» يا «بَدا در علم» پيش مى آيد ، مقصود ، بَدا در علم ذاتى و ازلى خداست . اين اشتباه از آن جا ناشى مى شود كه آنان ميان علم ذاتى و علم فعلى ، تفاوت نمى گذارند . بايد به آنها گفت كه علم ذاتى و ازلى خدا ، مطلق است و همه آنچه را كه در عالمْ رخ داده و خواهد داد ، شامل مى شود ، از جمله ، بداها و تغييراتى كه در تقديرات ، رخ مى دهند . علم فعلى نيز كتابى است كه در آن ، تقديراتْ ثبت مى شوند . عرش ، كُرسى ، اُمّ الكتاب (كتاب اصلى) و كتاب محو و اثبات ، از جمله علم هاى فعلى يا كتاب هاى علمى خداوندند . در برخى از اين كتاب ها (همچون اُمّ الكتاب) ، همه چيز ، حتّى موارد بَدا ، ثبت است ؛ امّا در كتاب محو و اثبات ، تنها بخشى از تقديرات ، ثبت شده اند و بَدا ، در همين كتاب ، رخ مى دهد . براى مثال ، در كتاب محو و اثبات ، تقدير شخصى كه فقير است ، ادامه فقر او ثبت شده است ؛ ولى پس از دعاى اين شخص ، خداوند ، تقدير را عوض مى كند و بى نياز شدن شخص را در لوحِ محو و اثبات ، ثبت مى كند . اين ، در حالى است كه هر دو تقدير ، در لوحِ اُمّ الكتاب و به طريق اولى ، در علم ذاتى و ازلى خدا موجود بوده اند و هيچ تغييرى در علم ذاتى خدا رخ نمى دهد . حكمت اين تغييرات ، در بحث «حكمت بَدا» خواهد آمد . بنا بر اين ، كسانى كه لازمه «بَدا در علم» را نادانى خدا مى دانند ، ميان علم ذاتى و علم فعلى ، خلط كرده اند و معناى علم فعلى را درك نكرده اند .

[١] رعد : آيه ٣٩ .[٢] اُصول مذهب الشيعة : ج ٢ ص ٩٤٩ ـ ٩٥٠ .[٣] . راجع : ص ٢٨٢ ح ٥٩١٤ .[٤] . راجع : ص ٢٨٤ ح ٥٩١٦ .[٥] . تحفة اثنا عشرية : ص ٢٩٣ .[٦] . بحارالأنوار : ج ٣ ص ٢٩٧ ح ٢٣ .[٧] . اُصول مذهب الشيعة : ج ٢ ص ٩٣٨ ، بين الشيعة وأهل السنة : ص ٧٥ ـ ١٨٦ .[٨] . بحار الأنوار : ج ٤ ص ١١١ ح ٣٠ .[٩] . راجع : ص ٢٨٢ ح ٥٩١٢ .