آيه «انَّ اللَّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتّى‌ يُغَيِّرُوا ما بِانْفُسِهِمْ» «١» نيز ناظر بر همين قانون كلى است. «٢» آرى، چه بسيار امت‌هايى كه نعمت‌هاى بسيار داشتند، ولى ظلم و گناه در بين آنان رواج پيدا كرد و در پى آن بلاهاى زمينى و آسمانى بر آنان نازل شد. داستان قوم «سبا» تابلوى عبرت‌انگيزى از اين دست است. اين قوم از نعمت‌هاى بى شمار خداوند بهره‌مند بود، زمين‌هاى كشاورزى حاصلخيز در شرق و غرب سرزمينشان به وسيله سدّ مَأْرِب سيراب مى‌شد و محصول فراوان مى‌داد، شهرها و روستاها آباد بود. ولى اين قوم از شكر خدا روى برتافتند، كفر ورزيدند، به خود ظلم كردند و پيرو شيطان شدند، در نتيجه سيل ويرانگر سدّشان را شكست و محصولات و زمين‌هايشان را از بين برد و شهرهايشان را ويران ساخت. «٣» تجربه تلخ اندلس: كشور اسپانيا، در جنوب غربى اروپا قرار دارد، و از كشورهاى حاصلخيز و خوش آب و هواى اروپاست. اين كشور در سال ٧١١ ميلادى به دست مسلمانان فتح شد. سپاه اسلام به فرماندهى طارق بن زياد، از سوى آفريقا حركت كردند و وارد اندلس شدند، و با روحيه سلحشورى و شهامتى كه داشتند، مقاومت مسيحيان را درهم شكستند. اين فتح و پيروزى، اندلس را هشتصد سال در اختيار مسلمانان قرار داد و آن سرزمين يكى از پايگاههاى تمدن اسلامى گرديد. در طول اين مدّت، بارها و بارها مسيحيان به نبرد با