درس ششم: آيين دادرسى (١)
زندگى شرافتمندانه ايجاب مى‌كند هر كس به حقوق ديگران احترام گذارده، به وظايف اجتماعى خويش عمل كند. اما همواره افراد محدودى در اجتماع زندگى مى‌كنند كه به حقّ خويش، قانع نبوده، به حقوق ديگران تجاوز مى‌كنند. با اين حال، نظام اجتماعى اقتضا دارد كه افراد براى استيفاى حق خود، از دخالت مستقيم پرهيز كرده، آن را به مقامات مسؤول بسپارند. به همين دليل، مردم با وضع مقرّراتى در قالب حكومتها، خود را تابع دستگاه عدالت اجتماعى ساخته‌اند كه آيين هاى دادرسى و شيوه حلّ و فصل دعاوى از جمله آنهاست.
آيين دادرسى عبارت از مجموع مقرّرات و تشريفاتى است كه بايد از طرف ارباب رجوع- اصحاب دعوا- در مقام مراجعه به دادگاههابراى دادخواهى و همچنين از طرف دادگاهها در باره آنها رعايت گردد. «١» آيين دادرسى ارتباطى به ماهيت دعوا و حقوق ندارد؛ بلكه تنها تشريفات رسيدگى بوده، شكل صورت دادگرى را دربردارد. در حقيقت، آيين دادرسى حقوق افراد را در برابر تعدّى و تبعيض مصادر امور حفظ و از اعمال‌سليقه شخصى توسّط قضات جلوگيرى مى‌كند. از همين روست كه دانشمندان، اين شاخه از حقوق را «خواهر توأم آزادى» خوانده‌اند. «٢» آيين دادرسى از لحاظ نوع مراجع احقاق حق و طبع و ماهيت حق مورد دادخواست، به اقسام مختلفى از قبيل: آيين دادرسى مدنى، تجارى، كيفرى و ادارى تقسيم‌مى‌شود كه به لحاظ اهميّت زياد آيين دادرسى مدنى و كيفرى، تنها به بررسى اين دو مى‌پردازيم.