(٢٢). اين مبحث ذيل آيه‌ «كانَالنَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَ مُنْذِرِينَ»؛ بقره/ ٢١٣ در ميان تفاسير مطرح شده است. براى نمونه ر. ك: «تفسير تبيان»، ج ٢، ص ١٩٣؛ «مجمع البيان»، ج ٢، ص ٦٥؛ «الميزان»، ج ٢، ص ١٢٣. نگارنده در دو مقاله «اتحاد» و «اختلاف» به بررسى ابعاد اين مساله از منظر قرآن پرداخته است. ر. ك: «دائرة المعارف قرآن».

(٢٣). از اختلاف دينى به «ملل» و از اختلاف درون دينى به «نحل» تعبير مى شود و بر اين اساس كتاب‌هاى همچون الملل و النحل شهرستانى شكل گرفت. شهرستانى در اين كتاب افزون بر معرفى اديان مختلف فرق مختلف هر يك از اين اديان را نيز معرفى كرده است.

(٢٤). «مسند احمد بن حنبل»، ج ٢، ص ٣٣٢؛ «سنن ابن ماجه»، ج ٢، ص ١٣٢٢.

(٢٥). براى آگاهى بيشتر در اين باره ر. ك: هيوم، رابرت، «اديان زنده دنيا»، ترجمه عبد الرحيم گواهى.

(٢٦). براى آگاهى بيشتر در اين باره ر. ك: آربلاستر، آنتونى، «ليبراليسم غرب»؛ العسيمى، شبلى، «العلمانية والدولة الدينية»؛

(٢٧). اسراء، ١.

(٢٨). توبه، ١٩٢. در سوره فتح آيه ٢٨ و سوره صف آيه ٩ قريب به مضمون اين آيه آمده است.

(٢٩). براى آگاهى از ديدگاه مفسران در اين زمينه ر. ك: «الميزان»، ج ٩، ص ٢٤٧؛ ج ١٩، ص ٢٥٥؛ «تفسير فخر رازى»، ج ١٦، ص ٣٩- ٤٠.

(٣٠). ر. ك: «تفسير فخر رازى»، ج ١٦، ص ٤٠.

(٣١). البته بايد اذعان كرد از برخى از روايات به دست مى آيد كه اديان آسمانى ديگر همچون يهود و نصارا پس از ظهور امام عصر (عج) نيز وجود خواهند داشت و امام از آنان جزيه خواهد گرفت. در حقيقت چيرگى اسلام بر اين اديان به دو صورت نابودى و پرداخت جزيه دانسته شده است؛ امّا با توجّه به دلالت آياتى كه از چيره شدن اسلام بر همه اديان سخن به ميان آورده و دلالت رواياتى كه مى‌گويند اين وعده در دوران ظهور امام عصر (عج) تحقّق خواهد پذيرفت، نمى‌توان وجود ساير اديان در اين دوره را پذيرفت؛ زيرا دريافت جزيه از آنان در دوران رسالت و نيز در دوران برخى ديگر از حكومت‌هاى اسلامى انجام مى گرفته است. از سويى ديگر با اين فرض چيرگى اسلام و اثبات حقّانيت آن مفهوم روشنى نخواهد داشت.

(٣٢). از مفاد برخى از روايات به دست مى‌آيد كه تمام اديان با ظهور امام عصر (عج) از صفحه روزگار محو خواهند شد. ر. ك: «بحارالانوار»، ج ٥٣، ص ٣٣- ٣٤.

(٣٣). آل عمران، ٨٣.

(٣٤). «تفسير عيّاشى»، ج ١، ص ١٨٣.

(٣٥). بنگريد: آل عمران، ٥٥؛ نساء، ١٥٩.

(٣٦). «كشف‌ع‌الاسرار»، ج ٢، ص ١٤٣؛ «تفسير ابن كثير»، ج ٦، ص ٥٩١- ٥٩٦.

(٣٧). «وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى‌ ذلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَ رُهْباناً وَ أَنَّهُمْ لا يَسْتَكْبِرُونَ» المائدة، ٨٢.

(٣٨). «جهانى شدن و دين»، ص ٣٠٣ و ص ٣١٩.

(٣٩).globalization

(٤٠).globalizing

(٤١).globalize

(٤٢). جهانى شدن و دين، ص ٤٦٤.

(٤٣). همان، ص ٢٧٠

(٤٤). همان، ص ٣٧٨٠.

(٤٥). همان، ص ٢٢٥.

(٤٦). همان، ص ٢٧٠

(٤٧). همان، ص ٣٧٩ به نقل از آنتونى گيدنز، «پيامدهاى مدرنيت»، ترجمه محسن ثلاثى، ص ٧٧.

(٤٨). همان، ص ٢٧١، به نقل از داود كيانى، «فرهنگ جهانى، اسطوره يا واقعيت».

(٤٩). همان، ص ٢٢٥.

مرجع: كميته علمى همايش بين المللى دكترين مهدويت.