ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٧٤ - ٣ چرا آخرين دولت؟
و دوم، علّت آخرين بودن دولت حضرت مهدى (ع) چيست؟ پس با دو پرسش روبهرو هستيم؛ يكى تفسير آخرين دولت و ديگرى تعليل آخرين بودن.
٢. معناى آخرين دولت
در پرسش اوّل مىخواهيم بدانيم منظور از صفت «آخرين» بيان مفهوم زمانى است يا فكرى و انديشهاى؛ در برخى روايات آمده است كه دولت اهلبيت (ع) پس از حاكميت همه انديشههاى بشرى تحقّق مىيابد و لذا اين معنا به ذهن مىرسد كه شايد صفت «آخرين» براى بيان اين واقعيت است كه دولت امام مهدى (ع) و يا به تعبير ديگر نظريّه ولايت و امامت، آخرين و مترقّىترين انديشه در باب حكومت است. البتّه امكان دارد كه پس از ارائه و اجراى اين نظريّه، بار ديگر حكومت به دست نااهلان و نامحرمان بيفتد.
در مراجعه به روايات و با استفاده از آيات قرآن، مىتوان فهميد كه هر دو مفهوم آن مراد است؛ يعنى وقتى مىگوييم حكومت حضرت مهدى (ع) آخرين دولت است، هم به اين معنى است كه آخرين و مترقّىترين انديشه در باب حكومت و زمامدارى است و هم به اين معنى است كه پس از آن، دولت ديگرى حاكميت نيافته و تا پايان تاريخ ادامه مىيابد. امام باقر (ع) به دنبال اينكه مىفرمايند «دولت ما، آخرين دولت است»، چنين ادامه مىدهند:
«وَ لَمْ يَبْقَ أَهْلُ بَيْتٍ لَهُمْ دَوْلَةٌ إِلَّا مَلَكُوا قَبْلَنَا؛[١]
هيچ خاندان داراى حكومتى باقى نمىماند، مگر اينكه قبل از ما به حكومت مىرسند.»
امام صادق (ع) نيز در همين باره مىفرمايند:
«اين امر (حكومت ما اهل بيت) فرا نرسد تا اينكه همه گروهها بر مردم حكومت كرده باشند ... آنگاه قائم (ع) قيام مىكند و حق و عدالت را برپا مىدارد.»[٢]
كلام امام صادق (ع) وضوح بيشترى دارد. آنچه از اين دو حديث برمىآيد، اين است كه همه گروهها و صاحبنظرانى كه درباره حكومت، ايده و نظريّهاى دارند، به حكومت مىرسند و پس از همه آنها نظريّه امامت، حاكميت مىيابد. اين بدين معنى است كه اوّلًا هر نظريّهاى كه به انديشه بشر برسد، حاكميت مىيابد و ثانياً روزگارى فرا مىرسد كه فكر بشر، سخنى براى گفتن ندارد؛ آنگاه نظريّه امامت حاكميت مىيابد. بنابراين، آخرين دولت، يعنى آخرين نظريّهاى كه حكومتى بر مبناى آن تشكيل مىشود و پس از آن، نظريّه ديگرى وجود نخواهد داشت. اين سخن، صفت «آخرين» را تفسير مىكند؛ امّا اين امكان را نيز نفى نمىكند كه شايد پس از اين دولت، حكومت ديگرى بر مبناى نظريّههاى قبلى شكل بگيرد.
از برخى ديگر از روايات، مفهوم زمانى را نيز مىتوان فهميد و بر اين اساس دولت اهل بيت (عج)، هم از نظر انديشه آخرين است و هم از نظر زمانى؛ يعنى نه پس از آن، انديشه جديدتر و مترقّىترى وجود خواهد داشت و نه پس از آن، حكومت ديگرى شكل خواهد گرفت. امام باقر (ع) پس از آنكه در دربار هشام فرمودند: «دولت شما دولت حال است و دولت ما دولت آينده»، تصريح مىكنند كه:
«و بعد از حكومت ما حكومتى نباشد؛ زيرا ما همان كسانى هستيم كه عاقبت از آنان است، خداوند مىفرمايد: «سرانجام نيك از آن پرهيزكاران است».»[٣]
در اين حديث، دو نكته قابل توجّه وجود دارد؛ يكى تصريح به اينكه پس از حكومت اهل بيت (ع)، حكومت ديگرى وجود نخواهد داشت و ديگرى مستند نمودن اين ادعا به آيه شريفه «وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ.» از اين استناد، تفسير آيه شريفه نيز به دست مىآيد و با تكيه بر آن، گذشته از حديث، آيه نيز مىتواند آخر بودن زمانى را گواهى دهد.
جالب اينكه اين جمله از «قرآن كريم»، فراز پايانى آيهاى است كه در آغاز آن چنين آمده است:
«إِنَّالْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ؛
زمين از آن خداست و به هر كس از بندگانش كه بخواهد، آن را به ميراث مىدهد.»
همانگونه كه مىدانيد اين فراز از آيه، نيز مربوط به حكومت حضرت مهدى (ع) است و لذا تأييدى است بر اينكه فراز «وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ» هم مربوط به حكومت حضرت مهدى (ع) است و با تفسير معصوم (ع)، مفهوم آن اين است كه پس از دولت مهدوى، دولت ديگرى وجود ندارد.
امام باقر (ع) مىفرمايند:
«در كتاب على، كه بر او درود باد، (در ذيل آيه) «زمين از آن خداست و به هركس از بندگانش كه بخواهد آن را به ميراث مىدهد. و سرانجام نيك از آن پرهيزگاران است» چنين يافتيم كه: «من و اهل بيتم همان كسانى هستيم كه خداوند زمين را به ما ارث مىدهد و مائيم پرهيزكاران و زمين تماماً از آن ما است.»[٤]
در حديث ديگرى از امام باقر (ع) كه پيش از اين، فرازى از آن را نقل كرديم، باز استشهاد به آيه شريفه «وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ» وجود دارد:
«دولت ما آخرين دولت است، و هيچ خاندان صاحب دولتى نيست؛ مگر اينكه پيش از ما به حكومت مىرسد [و پس از آن، ما به حكومت مىرسيم ...] و اين همان سخن خداوند است كه مىفرمايد: «سرانجام نيك از آن پرهيزكاران است.»
پيش از اين گفتيم كه فراز نخست حديث اشاره دارد كه هر صاحب ايده و نظريّهاى، قبل از دولت اهلبيت (ع) به حكومت مىرسد و سپس ايده امامت به حكومت مىرسد. حال اگر اين را اضافه كنيم كه مراد از عاقبت، مفهوم زمانى است، نتيجه مىگيريم كه دولت اهلبيت (ع) و يا به بيان ديگر دولت امام مهدى (ع) هم از نظر انديشهاى و هم از نظر زمانى، آخرين دولت است.
حال بايد به اين پرسش پرداخت كه چرا اين دولت، آخرين دولت است؟
٣. چرا آخرين دولت؟
در برخى از رواياتى كه در آنها، مسئله آخرين دولت بودن حكومت امام مهدى (ع) مطرح شده، علّت آن نيز تبيين شده است. مثلًا امام باقر (ع) پس از آنكه مىفرمايند، دولت ما آخرين دولت است و پيش از آن، همه صاحبان قدرت و انديشه به حكومت مىرسند، در بيان علّت