نظريه شناخت - اراکی، محسن - الصفحة ١٠٨ - ١ قياس
١. «ماده» يعنى معلومات متناسبى كه بتوانند مقدمه كشف مجهول گردند.
٢. «صورت» يعنى تنظيم آن معلومات بهنحوى كه از صحّت آنها صحّت نتيجه لازم آيد.
اشكال اربعه قياس در منطق عنصر دوّم استدلال قياسى را بيان مىكنند.
قياس همانگونه كه در جاى خود توضيح داده شده، صورت استدلال را از خطا مصون مىدارد، و هر استدلالى كه شرايط معتبر در قياس را دارا باشد، درصورتىكه مقدمات آن (ماده قياس) صحيح باشد، صحّت نتيجه آن حتمى است، و خطا در آن ممكن نيست.
مثلًا در اين استدلال كه قياس شكل اول است «انسان حيوان است، و هر حيوانى متحرك بالاراده است، پس انسان متحرك بالاراده است» چون شرايط قياس اول رعايت شده و مقدمات قياس نيز صحيح مىباشد، صحّت نتيجه آن حتمى، و تحقق خطا در آن محال است.
بنابر آنچه گذشت استدلال صحيح بر دو عنصر متوقف است، يكى ماده، و ديگرى صورت، و همانطور كه مىدانيم منطق صورت صحيح استدلال را به ما تعليم مىدهد، ولى صحّت صورت استدلال براى مصونيت از خطا كافى نيست، بلكه بايد مادّه استدلال؛ يعنى مقدماتى كه