کاش در روز قیامت خاک بودم. موارد مختلفی از تمنی و آرزوی کافران در قرآن کریم آمده است که ای کاش از مؤمنان، محسنان، صالحان و متقیان بودیم، ای کاش با رسول خدا٧ ارتباط داشتیم؛ اما آرزوی خاک بودن تنها در این آیه آمده است. تفسیر آیه، با توجه به سیاق آیات، روشن است. کافر آرزو می‌کند ای کاش خاک بودم و از مرحله خاک فراتر نمی‌رفتم و لباس حیات بر تن نمی‌کردم تا امروز شاهد اعمال ناپسند خود نباشم. صدر و ذیل آیه مربوط به کفار است؛ اما تعبیر «یَوْمَ یَنْظُرُ الْمَرْءُ ما قَدَّمَتْ یَداهُ»، اطلاق داشته و شامل حال مؤمن و کافر می‌شود، همه انسان‌ها آنچه را از پیش فرستاده‌اند، مشاهده می‌کنند. این تعبیر در آیات دیگر نیز آمده است: «یُنَبَّأُ الْإِنْسَانُ یَوْمَئِذٍ بِمَا قَدَّمَ وَ أَخَّرَ».[١] کافر با مشاهده اعمال مجسم خود و کیفر آن شرمنده و بیزار می‌شود: «یَوْمَ تَجِدُ کُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَیْرٍ مُحْضَراً وَ مَا عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَیْنَهَا وَ بَیْنَهُ أَمَداً بَعِیداً».[٢] تفسیر ذکر شده، هیچ منافاتی با تأویل آیه به آرزوی کافران که (ای کاش علوی بودیم) ندارد. علاوه بر روایات یاد شده _ که یکی از آنها صحیح السند است _ در آیات متعددی از قرآن آرزوی کافران مبنی بر محسن و مؤمن بودن آمده است؛ مانند:

فَلَوْ أَنَّ لَنَا کَرَّةً فَنَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ‌.[٣]

لَوْ أَنَّ لِی کَرَّةً فَأَکُونَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ.‌[٤]

یَا لَیْتَنَا نُرَدُّ وَ لاَ نُکَذِّبَ بِآیَاتِ رَبِّنَا وَ نَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ.‌[٥]

یَا لَیْتَنِی اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِیلاً.[٦]

أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللهَ هَدَانِی لَکُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِینَ.‌[٧]

روایات متعددی ذیل این آیات، این آرزو را به ولایت و دوستی امیر المؤمنین٧ تفسیر کرده که آن حضرت رأس مؤمنان و محسنان است؛ مانند:

محمد بن العباس قال حدثنا احمد بن القاسم، عن احمد بن محمد السیاری، عن محمد بن خالد، عن حماد، عن حریز، عن ابی عبدالله٧ قال: قوله عزوجل «یَا لَیْتَنِی اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِیلاً»، یعنی علی بن ابی طالب؛

امام باقر٧ فرمود: «یَا لَیْتَنِی اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِیلاً»؛ یعنی علیاً ولیاً.

همه این موارد از باب تأویل و بیان معنای باطنی آیه است که بر اساس الغای

[١]. رجال النجاشی، ش٨٩٦.

[٢]. رجال‌الطوسی، ص ٣٤٦.

[٣]. معجم‌ رجال‌الحدیث، ج٢٠، ص٢٢٨.

[٤]. رجال النجاشی، ش٢٧٢.

[٥]. همان، ش١١٧٦.

[٦]. همان، ش١١٨٧.

[٧]. همان، ش٤٧٧.