این نوشتار، پس از نیم نگاهی به چینش روایات عمود نور در کتب حدیثی و واژه‌شناسی از کلید‌واژه‌های روایات عمود نور، یعنی عمود، منار و نور، به کاربردهای این واژه در روایات و به طور عام‌تر در کلمات پیشینیان اشاره کرده و آن گاه به بررسی سندی و تاریخی روایات این گروه پرداخته و در انتها به تحلیل مفهومی این حقیقت می‌پردازد.

چینش روایات عمود نور در کتب حدیث

گستردگی روایات عمود نور (حدود سی و پنج روایت) و نیز تفاوت الفاظ آن باعث شده، مرحوم صفار در بصائر الدرجات این روایات را در ذیل چندین باب مطرح کند که برخی به زمان، برخی به کیفیت، برخی مکان، برخی چگونگی تحقق، برخی به پیامدها و نتایج و برخی چرایی برخورداری از عمود نور اشاره دارد. عناوین این ابواب _ که در جزء نهم بصائر الدرجات و پس از (یا در میانۀ) ابواب عرضۀ اعمال بر پیامبر و ائمه: مطابق آیۀ «وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللهُ عَمَلَكُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ سَتُرَدُّونَ إِلَی عَالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهَادَةِ فَیُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ»[١] و سایر آیات[٢] بیان شده‌اند _ عبارت‌اند از:

_ باب فی الأئمة أنهم تعرض علیهم الأعمال فی أمر العمود الذی یرفع للأئمة و ما یصنع بهم فی بطون أمهاتهم؛‌

_ باب فی أن الإمام یری ما بین المشرق و المغرب بالنور؛

_ باب فی الإمام یرفع له فی كل بلد منار و ینظر فیه إلی أعمال العباد؛

_ باب الأحادیث التی فی الإمام أنه یكون فی قریة، فیری ما فی غیرها؛

_ باب فصل الأحادیث فی الأئمة لیس فیها ذكر الرؤیة؛

_ باب الفصل الذی فیه الأحادیث النوادر مما یفعل بالأئمة من الأبواب التی فیها ذكر العمود و النور و غیر ذلك‌.[٣]

مرحوم کلینی در الکافی در بابی با عنوان باب موالید الائمه: هشت روایت مطرح می‌کند که پنج روایت آن در بارۀ مسأله عمود نور و بیشتر آنها با الفاظی همانند منار نور بیان شده است.[٤] جا گرفتن احادیث عمود نور در ذیل این باب در این کتاب از آن روست که مسأله عمود نور با گونۀ خلقت و آفرینش ائمه در روایات پیوند خورده است.

گزارش این روایات در بحارالانوار به کتاب الامامة اختصاص یافته و از این مجموعه بیشتر در ذیل سه باب با عنوان‌های: «أحوال ولادتهم٧ و انعقاد نطفهم و

[١] استادیار دانشگاه قرآن و حدیث.

[٢] کارشناس ارشد علوم حدیث.

[٣]. سوره توبه، آیه١٠٥؛ سوره بقره، آیه١٤٣؛ سوره نحل، آیه٨٩؛ الکافی، ج١، ص١٩١؛ بشارةالمصطفی، ص ١٩٣؛ بصائرالدرجات، ص٦٣ و ص٨٣؛ تفسیرالعیاشی، ج١، ص٦٢؛ الکافی، ج١، ص٢٢٠؛ الأمالی‌للطوسی، ص٤٠٩؛ المناقب، ج٤، ص٤٠٠.

[٤]. ر.ک: منابع علم امام٧، فصل دوم.