تاریخ _ که هنوز نیامده‌اند و به تاریخ دور دستی در آینده موکول شده‌اند _ عملاً ناممکن است؛ امری که به دروغ پردازان فرصت می‌دهد در این عرصه خبرهای ساختگی جعل کنند
و عرضه دارند.

١. و فی خطبة الملاحم لأمیر المؤمنین٧ التی خطب بها بعد وقعة الجمل بالبصرة قال: یخرج الحسنی صاحب طبرستان مع جم كثیر من خیله و رجله حتی یأتی نیسابور فیفتحها و یقسم أبوابها ثم یأتی إصبهان، ثم إلی قم، فیقع بینه و بین أهل قم وقعة عظیمة یقتل فیها خلق كثیر فینهزم أهل قم، فینهب الحسنی أموالهم و یسبی ذراریهم و نساءهم و یخرب دورهم، فیفزع أهل قم إلی جبل یقال لها «وراردهار»[١] فیقیم الحسنی ببلدهم أربعین یوما، و یقتل منهم عشرین رجلاً، و یصلب منهم رجلین ثم یرحل عنهم.[٢] ^و [٣]

بررسی سند روایت

١) روایت فوق مرسل است.

٢) این روایت در نهج البلاغه و در مستدرکات آن نیز وجود ندارد و در بین مجامیع حدیثی فقط در بحار الانوار به چشم می‌خورد. [٤]

بررسی متن روایت

١) این روایت با سایر روایاتی که سید حسنی را شخص مثبتی معرفی می‌کند، سازگار نیست؛ چرا که مردم قم بر اساس همین روایات مردمی مغفور و عالم و عابد بودند. پس قتل عام آنها چه معنایی می‌تواند داشته باشد؟

٢) این روایت با روایاتی که مردم قم را ایمن از بلا معرفی می‌کند، سازگاری ندارد.

در کتاب اخبار البلدان ابن الفقیه همدانی روایتی آمده که در منابع بعدی همین مضمون تکرار شده است.

روی ابو موسی اشعری قال: سألت علی بن ابی طالب _ رضی الله عنه _ عن اسلم المدن و خیر الموضع عند نزول الفتنة و اظهار السیف، فقال: اسلم المواضع یومئذ ارض الجبل، فاذا اضطربت بخراسان و وقعت الحرب بین جرجان و طبرستان فاسلم المواضع یومئذ قصبه قم تلک التی یخرج منها انصار خیر الناس اباً و اماً و جداً و جدةً و عماً و عمةً تلک التی تسمی الزهراء بها قدم جبرئیل یوم نزل الی قوم لوط و هو الموضع الذی نبع منه الماء الذی من شرب منه امن الداء و من ذلک المآجن المسیح الطیر الذی

[١]. مجمع البیان، ج٥، ص٢٥٠. جودی به هر کوه و زمین سخت اطلاق می‌شود. در بعضی از تفاسیر به کوهی در موصل اطلاق شده که به ارمنستان منتهی می‌شود و به آرارات موسوم است. به نظر باستان شناسان نیز این کوه در قسمتی از دامنه کوه آرارات قرار دارد (باستان شناسی و جغرافیای تاریخی قصص قرآن، ص٤١و ٤٤)

[٢]. تمام روایات فضایل قم در کتاب تاریخ قم حسن بن محمد سائب قمی از زبان این شخص است. در کتب رجال از او یادی نشده است. تنها ذکری که از او به میان آمده، نقل قولی از ابو عبد الله ابن سوره است که گفته پدر صدوق سه پسر داشت: محمد و حسین در فقه ماهر بودند و آن قدر روایت حفظ بودند که در قم مشهور بودند و سومی که پسر وسطی بود و مشغول عبادت و زهد بود و با مردم ارتباطی نداشت و چیزی از فقه نمی‌دانست (لا فقه له) و در سایر کتیب رجالی وی مجهول است (منتهی المقال، ج٣، ص٥٨؛ ج٢، ص٤١٧). جای این پرسش باقی است که اگر این‌ها روایات معتبری ‌بود، چرا صدوق حتی یکی از این روایات را در کتاب خویش نیاورده؛ با این که وی نیز در مکتب حدیثی قم بوده است.

[٣]. قابل توجه است که پیامبر جد مادری حسنین٨ است، نه امام زین العابدین٧.

[٤]. اختلاف نسخه تصحیح سید جلال الدین تهرانی (تاریخ قم، ص٢٦٠).