به خود جلب کرده است؛ به طوری که در مفهوم آن، آرا و اقوال متعدد و بلکه متفاوتی وجود داشته و دارد. اقوال موجود در باره مساله بداء را در یک دسته‌بندی کلی می‌توان به دو دسته تقسیم نمود:

١) منکران بداء

اکثر قریب به اتفاق منکران بداء را اهل سنت تشکیل می‌دهند و در بین علمای شیعه خواجه نصیرالدین طوسی بداء را انکار نموده است.[١]

٢) قایلان به بداء

گروهی بداء را «ظهور برای انسان‌ها» معنا می‌کنند، نه تغییر در رأی و قایل‌اند این لفظ به صورت مجاز برای خداوند به کار رفته است. شیخ مفید بر این باور است که بداء دلیل عقلی ندارد و فقط دلیل ما نقل است و منظور از بداء ظهور چیزی است که دیگران انتظار آن را نداشته‌اند.[٢] شیخ طوسی و برخی دیگر از علمای شیعه نیز بداء را این گونه معنا کرده‌اند.[٣]

عده‌ای بداء را «ظهور برای ملائکه و یا نفوس فلکیه» می‌دانند. این معنا از بداء بر اساس برخی آموزه‌های فلسفی تبیین شده است.[٤] دسته دیگری بداء را «اظهار توسط خداوند» معنا کرده‌اند.[٥]

و گروهی دیگر بداء را «پیدایش رأی جدید »معنا کرده‌اند. در این گروه بداء به چندین صورت مختلف تعریف شده است:

نابود کردن چیزی و به وجود آوردن چیزدیگر؛ به این صورت که خداوند پس از آفرینش چیزی آن را معدوم می‌سازد و چیز دیگری به جای آن خلق می‌کند و یا به چیزی امر می‌کند و سپس از همان چیز نهی می‌نماید.[٦]

از این رو، بداء به این معنا هم در امور تکوینی است و هم در امور تشریعی.

[١]. أدب الطبیب، ص٦٦.

[٢] دانشیار دانشگاه تهران(پردیس قم) ([email protected]) .

[٣] دانشجوی دکتری کلام امامیه دانشگاه تهران (پردیس قم).

[٤]. التوحید، ص٣٣٢، ح١ و ح٢.

[٥]. تلخیص المحصل، ص٤٢١.

[٦]. تصحیح اعتقادات الامامیه، ج٥، ص٦٥ و ٦٦؛ و نیز ر. ک : اوائل المقالات، ج٤، ص٨٠.