علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ١٧٢ - روششناسی آرای حدیثی علامه عسکری در بوته سنجش
واحدی با استفاده از سبب نزول آیه، «خبیث» را منافق دانسته است.[١]
_ شاطبی در آیه: «حافظوا علی الصّلوات و الصلاة الوسطی و قوموا لله قانتین»[٢] نوشته است:
در معنای قنوت وجوه مختلفی آمده است كه اگر سبب نزول آیه را بدانیم، مراد معلوم میشود.[٣]
قاضی عبدالغفار با استفاده از سبب نزول، معنای قنوت را در این آیه محدود به سکوت در نماز کرده است:
قنوت معانی مختلفی دارد؛ از جمله خشوع، بی توجهی، ذكر، طاعت و سكوت، اما معنایی كه این آیه اراده كرده، سكوت است؛ چرا كه قبل از نزول آیه مسلمانان هنگام نماز، سخن میگفتند.[٤]
ابن كثیر نوشته است:
احمد بن حنبل از زید بن ارقم روایت کرده است که مردم در زمان پیامبر اكرم٩ هنگام نماز، اگر كاری داشتند، با هم صحبت میكردند تا این آیه نازل شد و فرمان سكوت داده شد.[٥]
واحدی در کتاب اسباب نزول چیزی ذكر نكرده است. طبرسی این معنا را به عنوان احتمالی ضعیف آورده است.[٦] در تفسیر العیاشی از امام صادق٧ در باره این آیه نوشته
شده است:
منظور، توجه انسان به نماز و مواظبت به وقت آن است تا چیزی او را از نماز باز ندارد.[٧]
این معنا با توجه به صدر آیه «حافظوا علی الصلوات...» تأیید میشود.
* بررسی برخی از آیات که روایات سبب نزول مانع فهم صحیح و دلالت آن شده یا معنای آیه را محدود کرده است:
رشید رضا مینویسد:
روایات اسباب نزول در برخی موارد، سبب مخفی ماندن معنای واقعی آیه یا حیرت و درماندگی در فهم آیه میشود؛ زیرا عطف توجه به سبب نزول گاه باعث میشود مفسر به خود آیه نیندیشد و تنها از دریچه سبب نزول به آیه و
[١]. اسباب النزول، ص٤.
[٢]. التفسیر المنیر، ج١، ص١٨- ١٩.
[٣]. اسباب النزول و اثرها فی بیان النصوص، ص٣.
[٤]. ر.ک: «گزارش آماری اسباب نزول»، ص٢٤٤-٢٤٦.
[٥]. مجاز القرآن، ج٢، ص٣١٤.
[٦]. قرآن در اسلام، ص١٠٦.
[٧]. المیزان، ج٤، ص٢١٢.